O LÍDER INCA QUE ESPAÑA QUIXO BORRAR

No corazón dos Andes, cando o século XVIII chegaba ó seu fin, ergueuse unha voz que fixo tremer o poder colonial español en América. Esa voz pertencía a Túpac Amaru II, descendente da antiga nobreza incaica e herdeiro simbólico da memoria do último emperador de Vilcabamba executado polos españois dous séculos antes.

Túpac Amaru II non foi un aventureiro nin un bandoleiro, como o retrataron durante moito tempo os cronistas da coroa. Foi un home culto, comerciante, cacique de Tungasuca e coñecedor das leis do imperio español. Durante anos intentou reclamar reformas para aliviar a explotación dos pobos indíxenas: os abusos da mita (traballo obrigatorio), os impostos insoportables e a violencia dos corrixidores. Mais Madrid estaba demasiado lonxe dos Andes, e os seus representantes demasiado cegos pola cobiza.

En novembro de 1780 iniciou a gran rebelión. Capturou e executou o corrixidor Antonio de Arriaga, símbolo da opresión colonial, e chamou á insurrección de indíxenas, mestizos e crioulos. O movemento espallouse rapidamente polo sur do Perú e Bolivia. Milleiros de homes e mulleres vían nel non só un rebelde, senón a esperanza dun mundo distinto, máis xusto e menos humillante.

As autoridades españolas reaccionaron con brutalidade. O medo a unha gran revolta indíxena levou á coroa a organizar unha represión exemplar. Tras meses de combates, traizóns e persecucións, Túpac Amaru II foi capturado xunto á súa familia.

O 18 de maio de 1871, na praza de Cuzco, produciuse unha das escenas máis atroces da historia colonial americana. Primeiro obrigárono a presenciar a tortura e morte da súa muller. Despois executaron os seus fillos e colaboradores máis próximos. Querían destruílo física e moralmente diante do seu pobo.

Finalmente chegou a súa quenda. Intentaron despezalo atando os seus brazos e pernas a catro cabalos que tiraban en direccións opostas. Mais o corpo resistía. Os cronistas contan que os cabalos non lograban escangallar aquel home derrotado pero aínda desafiante. Entón os verdugos decidiron decapitalo e rematar a desfeita manualmente. As partes do seu corpo enviáronse a distintas vilas como advertencia para quen soñase con rebelarse contra o dominio español.

A discusión actual sobre a conquista e colonización de América adoita dividirse entre quen fala de descubrimento e quen fala de exterminio. Figuras como Túpac Amaru II lembran que a historia real é máis fonda e máis dolorosa. Porque 245 anos despois desa atrocidade, segue viva a pregunta que percorre os Andes desde aquela mañá: canto sangue custou construír o imperio español en América?

Finca Fierro. Barbadás. Sábado, 16 de maio de 2026

A GUERRA QUE NON SOUBEN ESCOITAR

Sento na terraza do café despois de vir lendo polo paseo do río dos Muíños. Sento para tomar café e para escribir algo. Escribo sobre a guerra do pai de Julio Llamazares, que tamén é, dalgún xeito, a guerra do meu pai.

“Como sucede sempre, cando meu pai me contaba estas historias —sobre a Guerra Civil española— eu non lle facía moito caso e agora arrepíntome diso”, di o autor no seu libro “El viaje de mi padre”. Exactamente o que me pasou e me pasa a min: non lle prestaba demasiada atención ó meu pai e agora daría un mundo por saber máis.

Penso que este libro me descubrirá aquilo ó que eu lle fixen oídos xordos cando meu pai falaba da contenda. Dáse, ademais, a coincidencia de que o meu proxenitor andou, máis ou menos, polos mesmos lugares ca o pai de Llamazares: Teruel, o Ebro e o Levante español. Agora mesmo dáseme por pensar que mesmo puideron coincidir en algún momento os nosos pais.

Do meu pai sei con certeza dúas anécdotas, dous momentos nos que o pasou realmente mal na fronte: unha vez en que se perdeu na néboa e acabou topando co inimigo —Llamazares fala no seu libro de moita néboa e de moitísimo frío—, e outra na que lle ofreceu un carneiro á virxe dos Milagres se conseguía non cruzar un río (o Ebro?) no que estaban a liquidar cada soldado que tentaba atravesalo a nado. Xusto cando lle tocaba cruzar ó soldado que estaba diante del, chegou a contraorde: o río cruzaríase por outro lado.

Os pobos que nomea Julio Llamazares son pobos que tamén nomeaba meu pai, pero ós que eu daquela non lles daba importancia. Agora arrepíntome; menos mal que o libro me axuda a imaxinar.

Café Brétema. A Valenzá. Mércores, 13 de maio de 2026

OS BERROS DE ORÍSIDO SOMOZA

Orísido Somoza rebentou o silencio cun berro. Cando quería, berraba moito; e cando se cansaba de berrar, ouleaba coma os lobos. Orísido Somoza era medio lobo.

Parírao a súa nai na ladeira dun outeiro de Sudalomba, en Baños de Molgas, porque non tivera tempo de chegar á casa. Cinco minutos antes aínda lle axudaba ó seu home a cargar o carro de toxos que rozaran detrás da lomba.

Orísido Somoza naceu berrando. Todos nacemos berrando, pero os seus berros tiñan unha tonalidade especial: eran secos e estridentes, eran berros de animal. Talvez iso foi o que o arrastrou ós ouleos.

Onde máis berraba Orísido Somoza era nos cumios dos palleiros que enchían as airas da vila. Agora, como xa non hai palleiros —nin airas, que hoxe seica son prazas—, oulea desde os outeiros, coma os lobos. E, para non perder a costume dos berros, sobe de cando en vez ó campanario da igrexa e, desde alí, rebenta varias veces o silencio.

Máis dunha vez, o primeiro berro asusta ó persoal, ós veciños. Co segundo, como xa saben de quen vén, amosan unha total indiferenza, aínda que, no fondo, compadécense un pouco del. Saben como naceu, coñecen o seu entorno familiar e tamén a súa capacidade mental: unha capacidade máis que normal, pero que el intenta minguar ou esaxerar para que o deixen en paz. Sempre foi esquivo e solitario. Mesmo semella máis amigo dos lobos ca das persoas. Talvez o sexa con toda a razón do mundo.

Xusto, agora mesmo, segue a rebentar o silencio cun berro.

Cafetaría La Carabela. A Valenzá. Luns, 11 de maio de 2026

Foto: Igrexa de Baños de Molgas.

A VERGONZA DOS PAXAROS

O pardal aterra no respaldo da cadeira. Non tarda en emprender de novo o voo. Os pardais de agora non teñen vergonza ningunha. Nin as pombas. Na miña época de rapaz non se nos achegaban nin a trinta metros. Por medo. Porque sabían que podían recibir un cantazo. Na miña época de rapaz non eramos brutos; simplemente eramos así, a sociedade era así. Agora denúnciante por acantazar algún paxaro. Menos mal que xa nin hai pedras para lles tirar. Nas cidades, digo. Mesmo en moitas vilas. Agora apodéranse de nós o asfalto e o cemento. Non queda un maldito coio.

Agora somos grandes defensores dos animais... e levámolos presos con cadeas e correas. Antes poida que lles zoupásemos un pouco —a nós os pais tamén nos mallaban, e aquí estamos—, pero eran libres: os gatos andaban á xaneira e os cans botaban días sen volver á casa; andaban de cans, nunca mellor dito. Agora, a uns e a outros, capámolos, castrámolos —animalada peor ca unha patada no cu—, porque así nos resulta máis cómodo. O desexo e o gozo dos animais, que vaian para o carallo. O que conta é a comodidade do gran defensor dos animais.

Agora as que están, non na cadeira senón na propia mesa da terraza, facendo das súas, son dúas pombas, que aínda teñen menos vergonza ca os pardais. Non é a primeira vez que algunha aterra na miña propia mesa. Non teñen vergonza nin medo. Eu nin me atrevo a espantalas, non vaia ser o demo que me chamen a atención. Antes, a isto, diciámoslle: que nos dean o recado. Os tempos cambiaron: para os animais, para as persoas e mesmo para os ditos e as expresións. Ás veces sería bo que a vida quedase un pouco estancada.

Cafetaría La Carabela. A Valenzá. Domingo, 10 de maio de 2026

MODIFICAR E MESTURAR

Modifiquei a estrutura dunha xesta centenaria coa dun piorno groso; o resultado foi un codeso con signos de esgotamento, co tronco practicamente seco. Non se poden mesturar os elementos. Despois pasa o que pasa.

Non podes mesturar ese Tarzán selvático co Jason Bourne urbano, nin o Celta co Deportivo, nin a Pitediña con Entreloríos, aínda que estean a un bico de camiño.

Modificar e mesturar é perigoso. Pode xurdir un Frankenstein, un Hyde, un Darth Vader, un Hannibal Lecter chuchando a esencia de Jodie Foster, un Joker deixando en ridículo a todo un Batman, un Norman Bates, un Terminator que, grazas ó éxito, escapou do papel de antagonista, ou un coronel Kurtz que converteu a loucura en poesía.

Modificar é cambiar o aspecto ou a forma de algo, dalgunha cousa sen alterar a súa natureza nin a súa esencia. Mesturar é xuntar varias cousas distintas formando un todo ou un conxunto desordenado, así como facer que alguén participe en algo que pode traer problemas.

Modifiquei a estrutura dunha camisa de algodón coa dun abrigo de la dos tempos da posguerra e, ó metelos na lavadora, saíume unha chaqueta de pana de cando Xesucristo cargaba coa cruz ó lombo camiño do monte Calvario; ou da crucifixión, que vén sendo o mesmo.

Mesturei noces con cebolas, desexos con nugallas, bichos con persoas, garavanzos con leitugas, toxos con sementes, dentes de allo con peles de cordeiro, e saíu unha potaxe que nin Tarzán sería quen de comer.

Modificar e mesturar é perigoso.

Cafetaría La Carabela. A Valenzá. Venres, 8 de maio de 2026

Foto: A Pitediña (Baños de Molgas - Ourense)

O PRIMEIRO EXPRESO MADRID-OURENSE

O 9 de maio de 1957 (fixo o sábado 69 anos) quedou gravado na memoria ferroviaria de Galicia como unha data histórica. Aquel día, ás 5.45 da mañá, chegaba á estación de Ourense o primeiro tren expreso procedente de Madrid pola nova liña de Zamora, unha infraestrutura chamada a mudar para sempre as comunicacións entre Galicia e a Meseta. A prensa galega deu conta do acontecemento con entusiasmo, consciente de que se trataba dun paso decisivo nun proxecto agardado durante décadas.

O convoi realizaba unha viaxe de ensaio, pois a inauguración oficial da liña férrea Zamora-Ourense non tería lugar ata o 1 de xullo dese mesmo ano. A apertura da conexión supuxo un fito para o desenvolvemento económico e social de Galicia, ó reducir tempos de viaxe e facilitar o transporte de persoas e mercadorías entre o interior peninsular e as cidades galegas.

A composición do tren de probas resultaba especialmente rechamante. Estaba formada por dúas locomotoras de fuel óleo e nove vagóns nos que viaxaban enxeñeiros, inspectores e diversos responsables técnicos da Renfe. O peso total alcanzaba as 410 toneladas, moi por enriba das 350 previstas habitualmente para os servizos expresos da época. Esa circunstancia obrigou a empregar dúas máquinas para garantir a seguridade e o bo funcionamento do percorrido.

A viaxe non estivo exenta de dificultades. Antes de chegar á estación da Gudiña, o tren tivo que deter a marcha debido ó desprendemento dunha trincheira sobre a vía. Por sorte, os traballos de limpeza realizáronse con rapidez e o tráfico puido restablecerse axiña, permitindo continuar a marcha cara a Ourense sen maiores incidencias.

A expectación popular foi enorme ó longo de todo o traxecto. En moitas localidades, os veciños achegáronse ás vías para contemplar o paso do primeiro expreso procedente de Madrid. Especialmente emotivo resultou o recibimento en Baños de Molgas, onde tanto á ida como á volta os habitantes saudaron o tren con foguetes, aplausos e grandes mostras de alegría. A chegada do ferrocarril simbolizaba progreso, modernidade e a esperanza dun maior achegamento ó balneario da vila, rico polas propiedades curativas das súas augas termais.

Xa pola noite, ás 22.45, o convoi emprendeu a viaxe de regreso cara á capital española. Apenas dous meses despois, o 1 de xullo de 1957, a liña sería inaugurada oficialmente polo Excelentísimo en Puebla de Sanabria.

Finca Fierro. Barbadás. Sábado, 9 de maio de 2026

Fotos: Estación de Baños de Molgas e Franco ó seu paso por Baños de Molgas.

MENTRES MARMAÑA

“Non teño présa, que chove”, díxenlle a quen me vai servir o café.

Chove. Porén, aínda tiven tempo de ler un pouco mentres paseaba. Algo máis ca un pouco, en realidade, porque xa estaba rematando o percorrido cando escoitei o trono. O trono pode soar lonxe, mais as nubes negras, pechas como a noite, estaban practicamente enriba da miña cabeza. Non facía falta ser moi listos para decatarse de que, dun momento a outro, aquilo ía descargar. Se cadra nin sequera había tempo de escapar. Escapei. Non me mollei.

Non me mollei porque fun abeirándome baixo os balcóns e beirís ata chegar á cafetaría na que agora estou. Sento na terraza vendo como, máis ben, marmaña. Non é unha chuvia intensa; é unha marmañeira, ou babuñeira, ou poalleira, ou barrufeira, ou chuvisqueira, ou zarzalleira, ou como se queira.

Como chove —ou marmaña— non teño présa. Que remedio. Non trouxen paraugas e hai que esperar. Tampouco apetece mollar a pluma. Mellor que sexa ela quen molla o papel con catro palabras de orballo e algúns pensamentos escarallados.

Chove sobre a conciencia dun pobo que vai e vén polas marxes da ineficacia; sobre o ruxerruxe dunha carqueixa que se dobra baixo o peso de iniciativas sen orde nin control. Chove sobre a miña idiosincrasia, sobre a do veciño, sobre a da colectividade; sobre un pobo e sobre todo aquilo que se menea. Chove sobre o triángulo da circunferencia, sobre o das Bermudas, sobre a tristeza e sobre o home de Vitruvio de Da Vinci.

Non tiña présa porque chovía. Agora, como deixou de chover, asimilo o chamamento, o alcume, o cognome, o apelativo, o sobrenome, o alias do Rápido de Bouzas... e marcho. Porque hai que marchar.

Cafetaría La Carabela. A Valenzá. Xoves, 7 de maio de 2026

O SILENCIO E O BALEIRO

El mirouna ó ollos. Ela non apartou a mirada. Os dous quedaron en silencio. O silencio é ese instante que, ás veces, flúe e, outras, só deixa baleiro. O silencio é coma un baleiro cheo de sentimentos. Naquel momento había un baleiro, moito silencio e demasiados sentimentos.

El deixou escapar algo parecido a unha carraspeira. Ela tusiu levemente. Os dous sorriron. O silencio e o baleiro enchéronse de sinais naquela tarde nubrada na que dous seres convivían —ou talvez non— sobre as escaleiras dunha casa abandonada na vila de Baños de Molgas. Un murmurio de pés arrastrándose sobre os chanzos de pedra empezou a invadir aquel silencio. Os dous intuían que xa non había un baleiro que os separase. Os dous, en todo caso, estaban dispostos a lanzarse a el.

El contou mentalmente ata cinco. Ela —seguramente axudada pola telepatía— continuou a conta ata dez. E os dous, intuídos por aquela comunicación directa de pensamentos e sensacións, romperon a rir. O silencio converteuse en alegría e o baleiro encheuse de futuras sensacións que chegarían a cumprirse... ou non.

O reloxo da igrexa deu as seis da tarde. Co primeiro badalo, ela asustouse. El riu. E acabaron rindo os dous durante o resto das badaladas. Xa non había silencio. Xa non había baleiro. Había, iso si, unha sensación de vitoria. Dunha vitoria da que, porén, ningún dos dous coñecía realmente o significado. Aínda así, aferráronse a ela, deixaron mesturarse os sentimentos, colléronse das mans, erguéronse e baixaron lentamente a escaleira de pedra.

Café Brétema. A Valenzá. Mércores, 6 de maio de 2026

Foto: Baños de Molgas (Ourense)

CHOVE E DEIXA DE CHOVER

Maldito sexa este tempo que non me deixa saír ler polo paseo do río! Con todo o que me gusta ler andando! É bo que chova para a agricultura; é malo que chova para os paseantes e camiñantes. Aínda é peor cando chove e deixa de chover..., porque non sabes que facer.

Non chovía, así que baixei. Empecei a ler. Primeira pinga sobre a cabeza: libro dentro da mochila. Raio de sol asomando por entre as nubes: libro fóra da mochila. Nube negra, moi negra, sobre o horizonte: pés, para que vos quero...

Gústame ler andando, pero cando non se pode... non se pode. Tamén me gusta voar, aínda que non o consigo. Quixen facelo unha vez desde o campanario da igrexa de Baños de Molgas, lanzándome ó baleiro desde unha altura de trinta metros. Non o conseguín, mais souben caer ben, moi ben. Mesmo ó flexionar os xeonllos non notei nada raro. Foi algo así como unha caída olímpica.

Gústame bailar un tango sobre a punta dun dedo da man esquerda, aínda que non me sosteño. Penso en Carlos Gardel e deixo que a miña imaxinación dance sobre a almofada dos soños. Nela abrazo o silencio e a flor do toxo, e deixo que a felicidade se faga dona e señora da miña existencia.

Gústame resucitar de entre os mortos, pero como non hai ninguén que me crucifique, fago eterna —e con nostalxia— a subida ó monte Calvario. E alá arriba deixo que o meu peito solte tal ouleo que asuste ás propias mandas de lobos. Gústame ser lobo solitario neste tempo no que nunca sabes que facer porque... chove e deixa de chover.

Cafetaría La Carabela. A Valenzá. Martes, 5 de maio de 2026

ENTRE A NOSTALXIA E O CANSAZO

Cada vez que chega unha fin de semana longa ou unha ponte laboral, sempre se dixo que os madrileños foxen da súa cidade e, pola contra, os de fóra, tentan furgar nela, escaravellala, descubrila. Nesta fin de semana longa que acaba de pasar, sucedeu exactamente iso. Eu mesmo caín na trampa.

Unha trampa desexada desde había exactamente 31 anos. Moito tempo sen ver nin visitar unha cidade na que vivín nove anos, un mes e quince días; todos eles marabillosos, aínda que os catro primeiros foron tan espléndidos que non atopo palabras para describilos.

De volta á realidade actual, cómpre dicir que foron tres días extenuantes e esgotadores, porque había que ensinarlles o máximo posible ós rapaces. Para coñecer Madrid fan falla anos. Nin sequera tivemos tres días completos. Creo que a un deles non lle quedaron ganas de volver, pois é dos que foxen das aglomeracións e dos momentos abafantes, e, claro, unha cidade grande non casa cos seus desexos de tranquilidade.

En tres días, as andainas chitolianas transcorreron por eses lugares que todo o mundo imaxina —e, por suposto, hai que pasear, camiñar, andar—. Ademais, por se fose pouco, un dos días dedicámolo a dous museos, e aí os pés sofren o indecible, porque iso non é andar: é cargar todo o peso sobre eles. E xa non digo nada do calo que teño na planta do pé esquerdo. Chegabamos á casa do meu irmán co único desexo de descalzarnos e tombarnos. Percorrer Madrid en dous días e pico non é, desde logo, para botar foguetes.

Cafetaría La Carabela. A Valenzá. Luns, 4 de maio de 2026

A ARTE DE DICIR QUE ESTOU BEN

Estás ben? Estou. Sempre estou ben. Se estou mal, teño que dar explicacións. Ás veces non apetece dalas. E iso que son dos laretas, dos que deixan a lingua solta ou lle dan á esgalla. Ademais, que carallo, cando estou mal teño a opción de tirarme ós toxos ou desde a ponte das Cepas. Se me tiro ós toxos, pícome. Se me tiro desde a ponte das Cepas, en Baños de Molgas, esnáfrome e mátome. Caer sobre os penedos do río Arnoia desde 49 metros de altura non creo que me permita saír ben parado. Mellor tirarse ós toxos.

A maiores, hai toxos especiais. Hai toxos que teñen a flor tan bonita que ata se desexa, ata dá gusto tirarse a eles e cos ollos pechos. Dixen que o toxo é o símbolo de Galicia? Podía ser o patrón, pero tal honor resérvase para o carallo. O carallo recoñécese en todo o planeta, mesmo na Lúa. Porque xa hai tempo que di a canción que hai un galego na Lúa. E se hai un galego, como non vai estar o carallo!

Estás ben? Estou. Estou ben aquí, e na Lúa, e en Australia, e na lápida dun cemiterio, e no Outeiro Barbeiro ouleando, e na ponte vella de Baños de Molgas tirándome ó Arnoia, e no sofá vendo unha película, e polo paseo do río lendo. No sofá, vendo a película, é como mellor estou: descansando e gozando.

A maiores, hai películas especiais. Hai películas longas e curtas, con ritmo e sen ritmo, boas e malas, de ciencia ficción e de humor, con drama e con acción. As de acción entreteñen máis, aínda que tamén as hai para deixar de velas ós vinte minutos. Dicía un crítico que cando unha película non gusta ós vinte minutos... malo. E tan malo: xa case é mellor deixala.

Estás ben? Estou. Eu sempre estou ben.

Cafetaría La Carabela. A Valenzá. Xoves, 30 de abril de 2026

Finca Fierro. Barbadás. Luns, 4 de maio de 2026

Foto: Ponte Vella de Baños de Molgas

O CASO DO METÍLICO

O 2 de maio de 1963 a prensa galega recollía unha nova tráxica: un taberneiro de Santa Eufemia, no concello de Baños de Molgas, falecía tras consumir bebidas alcohólicas manipuladas. A noticia, que podería parecer un feito illado, sumábase en realidade a unha das maiores crises sanitarias e alimentarias da España franquista: o chamado Caso do Metílico, coñecido tamén por moitos historiadores como a verdadeira “colza do franquismo”.

A intoxicación comezara meses antes, cando diversas empresas distribuíron alcohol metílico destinado a usos industriais para a elaboración fraudulenta de bebidas alcohólicas. O metanol, altamente tóxico para o consumo humano, foi empregado para abaratar custos na produción de licores, augardentes e outras bebidas que chegaron a bares, tabernas e fogares sen ningún tipo de control sanitario efectivo.

As consecuencias foron devastadoras. Centos de persoas sufriron cegueira irreversible, lesións neurolóxicas e graves secuelas físicas. Moitas outras perderon a vida tras consumir pequenas cantidades de bebidas adulteradas. As cifras oficiais falaron de arredor de medio cento de mortos, aínda que diversas investigacións posteriores elevaron considerablemente ese número e apuntaron á ocultación de datos por parte das autoridades franquistas.

Galicia foi un dos territorios especialmente golpeados pola traxedia. En Ourense rexistráronse numerosos casos, e localidades pequenas viron como veciños e taberneiros enfermaban ou falecían de forma repentina. O caso do taberneiro de Santa Eufemia converteuse nun símbolo desa dimensión local dunha catástrofe de alcance estatal.

O réxime franquista tratou de minimizar o impacto do escándalo. A censura limitou a información publicada e evitou que a crise derivase nun debate máis profundo do sistema de control sanitario e da corrupción empresarial, sen afondar nas responsabilidades estruturais.

Porén, detrás da intoxicación había unha cadea de neglixencias: empresas sen escrúpulos, falta de inspeccións eficaces e unha administración máis preocupada pola súa imaxe pública ca pola protección da cidadanía.

Sesenta e tres anos despois daquela noticia publicada o 2 de maio, o falecemento do taberneiro de Baños de Molgas serve para recuperar unha memoria incómoda. As traxedias silenciadas non desaparecen: simplemente agardan a que alguén volva contar a súa historia.

Finca Fierro. Barbadás. Xoves, 30 de abril de 2026