1932: MANIFESTO REPUBLICANO DE BAÑOS DE MOLGAS

Hoxe cúmprense 94 anos dunha páxina significativa da historia local e política de Galicia. O xornal La Zarpa, unha das cabeceiras máis activas da prensa ourensá do primeiro terzo do século XX, publicaba o manifesto do Comité Republicano Radical de Baños de Molgas con motivo do primeiro aniversario da proclamación da República Española.

Aquel texto, dirixido directamente á cidadanía, reflectía o entusiasmo e a esperanza que acompañaron o cambio de réxime en 1931. A República aparecía como unha conquista colectiva, acadada sen violencia, froito da vontade popular expresada nunhas urnas. Nun momento no que Europa vivía fortes tensións políticas, o discurso destacaba o carácter exemplar do proceso español, subliñando o civismo e a madurez política do pobo.

O manifesto facía tamén un chamamento á unidade. Nun contexto de pluralidade ideolóxica dentro do republicanismo, propoñíase unha especie de tregua simbólica: deixar a un lado as diferenzas partidistas para celebrar conxuntamente un proxecto común. Falábase dun “día de armisticio republicano”, unha expresión cargada de intención política e emocional, que buscaba reforzar a idea dunha identidade compartida por enriba das discrepancias.

Especial relevancia tiña a mensaxe de consolidación. Para os asinantes, a República xa non era unha aspiración nin unha hipótese, senón unha realidade asentada e inseparable da propia idea de España. Fronte ós sectores que aínda albergaban expectativas de restauración doutros modelos políticos, o texto reivindicaba a irreversibilidade do novo réxime e a necesidade de defendelo colectivamente.

O chamamento culminaba cun convite á mobilización cidadá. Convocábase un acto público en Baños de Molgas, no que participarían destacados republicanos de Ourense, co obxectivo de reafirmar o compromiso político e fortalecer os vínculos entre simpatizantes. A presenza na rúa, a participación activa, eran entendidas como sinais visibles da saúde democrática do momento.

Visto desde hoxe, aquel manifesto constitúe un testemuño valioso dunha época de ilusión e transformación. A través das súas palabras percíbese a confianza nun futuro mellor e a crenza na capacidade da cidadanía para construílo. Porén, sabemos que aqueles soños truncáronse poucos anos despois polos acontecementos que levarían ó final da experiencia republicana.

Finca Fierro. Barbadás. Sábado, 11 de abril de 2026

O CORREDOR DOS SOÑOS

Coloquei unha baldosa detrás doutra completar o corredor dos soños. En cada baldosa, un soño do que puido ser e non foi; un recordo do tempo pasado; un pensamento cara a un futuro incerto; un sentimento nun presente en calma; un latexo polo desexo compartido; e unha esperanza á sombra da solaina.

Aí, no corredor dos soños, están pousadas as ansias, os verbos, o sangue, os sorrisos, o silencio, as queixas, os ouleos, os camiños, os andares, as pregarias, os xogos, as lecturas, as ladaíñas, os encontros e os berros, tamén os berros. E os xemidos, moitos xemidos.

O desexo dálle a unha baldosa unha cor vermella. A escuridade asenta na negra, como é lóxico. O equilibrio repousa na gris. O ruído pousa sobre a marrón, ou a rosa, ou a branca. A vida pinta de cor verde boa parte do corredor, practicamente todo o corredor.

Hai baldosas que tremen sobre o cemento, que choran, que súan, que escachan, que rebentan... absolutamente todo, como a propia existencia. Aínda que cada quen se atope nun estado de incerteza, de dúbida, de desconexión ou de falta de definición: sobre unha situación, sobre uns soños; en definitiva, no limbo.

O corredor dos soños atravesa toda a existencia, toda a vida. A infancia é inocente. A xuventude é descubrimento. A madurez é sabedoría. A lonxevidade é unha volta á nenez. Todo pasa e todo queda. Porén, o noso é pasar... como dicía aquel Machado en voz de Serrat. Soñemos no corredor dos soños, porque soñar é bonito, é fermoso, é lindo.

Cafetaría La Carabela. A Valenzá. Xoves, 9 de abril de 2026

VIXÍA NA NOITE PECHA

Recibín a orde de facer de vixía na Aira de Arriba de Baños de Molgas. Non facía moito que chegara un comunicado no que se dicía que aquela praza, seica, corría perigo. As tropas inimigas xa levaban días cercando a vila.

Collín o macuto e, en vez de deixar que me acompañasen uns cantos soldados, solicitei permiso para levar tan só o meu can, Uriarte. Concedido este, para alá marchamos os dous a cumprir co deber. Ó chegar á aira, díxenlle ó can que se deitase á beira do pé dun canastro, e eu metinme dentro del. A noite semellaba que sería longa.

Errei no prognóstico. Sen pasar sequera dez minutos, xa oín un ruído de fondo pola parte das escaleiras que soben da rúa Manuel Santamarina á propia aira. Polo baixiño, díxenlle ó can que estivese atento. Este arrastrouse ata colocarse por debaixo doutro canastro, e eu non tardei en preparar o fusil por se había que usalo de inmediato.

A tensión era tanta que, mesmo caendo a xeada que caía, todo o meu corpo empezaba a humedecerse por mor da calor, dos nervios, que carallo, do medo. Logo, para máis aquel, o ruído seguía e incluso se intensificaba, cada vez máis preto. Aquilo xa era serio.

A noite era tan pecha que, como se adoita dicía, non se vía un burro a tres pasos. O inimigo, parecíame a min, andaría xa polos cinco. O carallo do can tampouco daba sinais de vida. Mais foi pensar iso e oír como o Uriarte, sen compañeirismo ningún, fuxía a fume de carozo.

Metín o dedo no gatillo e non tardei en escoitar un gruñido procedente dun puto porco bravo que andaba a fozar xusto por debaixo do canastro no que estaba acubillado.

Respirei aliviado.

Finca Fierro. Barbadás. Xoves, 9 de abril de 2026

Foto: Aira de Arriba (Baños de Molgas)

ONDE LATEXAN AS PALABRAS

Empezo. Un novo caderno. Un agasallo polo aniversario. Un caderno no que caerán feixes de relatos, pingas de orballo, ruxerruxes de feitos, moreas de pensamentos e latexos de sentimentos. Un caderno no que será de día e se fará de noite, no que os soños bailarán ó ritmo do rock and roll de Elvis Presley e asubiarán os spaghetti western de Ennio Morricone.

Neste novo caderno, a luz daralle paso á escuridade; no barullo haberá momentos de silencio, e o silencio durmirá sobre a almofada dos desexos. O lobo ouleará desde un outeiro e a noite pecha será a raíña das palpitacións acompasadas do tempo.

Haberá relatos nucleares e inmaculados, narrativas universais e aldeás, terrícolas e marítimas, labregas e filosóficas. Haberá camiños por escoller e carreiros fixos, con atrancos e sen eles. Haberá paz e sosego, ebulición e excitación; haberá risas, e penas, e pesares, e berros, e bicos, e abrazos.

Neste novo caderno, cada palabra dirá algo, cada frase subirá o ton ou calmará as ansias, cada parágrafo tensará o relato e cada historia pousará todo iso nas páxinas brancas que explicarán toda unha vida. A vida consiste en contar e deixar correr. Por este caderno pasarán vidas.

Xa está practicamente completa a primeira páxina desta estrea, na que se di algo e non se di nada, na que as pingas de orballo caen mansamente coa intención de abrir camiño ó que queda por dicir. Nesta primeira páxina, xa nada máis. Nas seguintes, a tinta azul dos pensamentos marcará os tempos.

Cafetaría La Carabela. A Valenzá. Martes, 7 de abril de 2026

Finca Fierro. Barbadás. Martes, 7 de abril de 2026

O FILLO DA PESETA

Pecho os ollos. Así vexo con maior claridade. Penso, non na morte da becerra, senón na peseta. Á miña nai chamábanlle A Peseta. Eu, ó principio, pensei que seriamos ricos, pero axiña vin que andar detrás de tres vacas e un burro non era ningunha riqueza. Despois, pouco a pouco, fun sabendo o significado real do alcume de miña nai.

Seica era “lixeira de cascos”. Nin sequera unha bailanacriba, senón que, ó parecer, lle fervía a peseta. Aí foi cando realmente empecei a entender o auténtico sentido do seu alcume. A partir de aí mirábaa e... pobre, dábame pena. Xa estaba velliña, a pesar de que, por idade, aínda non alcanzase esa categoría de madurez; pero o traballo do campo e, agora imaxino, o outro “traballo”, fórona murchando, mirrando, secando.

En realidade, miña nai chámase Gumersinda Sotelo Castro e é filla da Conacha. Xa para rematala! Quizais entón non fose cousa de mamá ser lixeira de cascos; quizais lle viñese o “asunto” de herdanza, de sangue. Agora mesmo, cos ollos pechados, non me queda outra que compadecerme das dúas. Vou poñer a escusa dos tempos duros, dos tempos da miseria, do malvivir e das defensas que cada quen tiña que levar a cabo como mellor soubese ou puidese.

Eu chámome Gumersindo... para acabar de rematala! No carné de identidade, pero para a veciñanza e mesmo para toda a contorna, son O Fillo da Peseta (menos mal que non me chaman O Can). Teño dezasete anos. Mañá cumpro os dezaoito e xa lle dixen á miña nai que marcharía. Para onde non sei, pero non quero seguir sendo O Fillo da Peseta. Polo significado da mesma. Abro os ollos e non vexo un carallo.

Finca Fierro. Barbadás. Martes, 7 de abril de 2026

O ESPELLO DEFORMADO DO CINEMA

O ser humano é, por natureza, un ser profundamente contraditorio. Tan axiña critica con dureza como, ó pouco, se desfai en loanzas. Nun intre pode insultar e, no seguinte, suplicar ou admirar aquilo mesmo que antes desprezaba. Esta dualidade, case inherente á condición humana, reflíctese con especial claridade no ámbito cultural.

Non hai tantos anos, unha boa parte da sociedade renegaba do chamado “landismo”, da parella cómica Esteso e Pajares e das coñecidas españoladas. Considerábanse produtos de escaso valor, simples, vulgares e pouco dignos dunha cultura cinematográfica que aspirase a algo máis elevado. Porén, o paso do tempo semella ter cambiado pouco as cousas, ou tal vez as mudou para peor, pois agora asistimos a unha entrega masiva ó fenómeno coñecido como “torrentismo”.

Santiago Segura leva xa rodadas seis películas de Torrente, cun personaxe que encarna moitos dos valores que, en teoría, a sociedade actual di rexeitar: é racista, machista, corrupto, franquista, alcólico e dunha vulgaridade extrema. Trátase dun individuo basto, groseiro e chocalleiro, un compendio de todo aquilo que publicamente criticamos unha e outra vez. Realmente renegamos deses comportamentos ou simplemente finximos facelo?

Debo recoñecer que nunca vin unha película completa de Torrente. A simple visualización dun tráiler foi suficiente para afastarme delas. Aínda así, e malia escribir sobre o fenómeno, non agocho a miña antipatía tanto polo personaxe como polo seu creador. Non obstante, este texto non pretende ser unha crítica persoal nin un ataque directo, senón unha reflexión máis ampla.

O verdadeiro eixe deste relato reside na contradición cultural do noso país. Os filmes de Torrente baten récords de audiencia e enchen salas, a pesar de seren obras que dificilmente poden asociarse co concepto de calidade cinematográfica. Mentres tanto, grandes nomes do cinema español —como Saura, Buñuel, Bardem, Erice ou Bigas Luna— non aparecen nin sequera entre as 50 películas máis vistas.

Este dato resulta, cando menos, revelador. Non estamos a falar de figuras menores, senón de auténticos referentes da historia do cinema. A súa ausencia nas listas de maior audiencia pon de manifesto unha realidade incómoda: o éxito comercial non sempre vai da man do valor artístico.

Dito doutro xeito: máis que contradición, o que existe é unha preocupante pobreza cultural que se manifesta no que vemos, no que consumimos e, sobre todo, no que decidimos valorar.

    Cafetaría La Carabela. A Valenzá. Mércores, 1 de abril de 2026

    Finca Fierro. Barbadás. Sábado, 4 de abril de 2026

A MOCHILA DA MEMORIA

El mirouna de esguello. Ela estaba no asento do copiloto, suxeita a unha pequena mochila negra. Ían camiño de Muros.

De cando en vez, a nostalxia del estaba preñada de melancolía. A dela, pobre, flotaba polo pequeno espazo interior do vehículo.

El conducía. Ela cantaruxaba cantos gregorianos. El, escoitándoa, sorría. Din que a melancolía é o pracer de estar triste. Eles, os dous, estaban melancólicos, si, pero non tristes. Ían ó que ían.

A entrada a Muros foi algo caótica: feiras, mercados, procesións de Semana Santa, de paixón. Paixón como a deles. Viron a áncora e volveron sorrir. Sabían que aquela áncora tiña historia. Non puideron cumprir o seu desexo alí mesmo porque, xusto ó seu carón, na peaña da áncora, había moreas de roupa. E tampouco era plan de luxar a vestimenta.

El volveuna mirar de esguello. Ela seguía acordoada, atada á mochila. Mirouno de fronte e asentiu. Marcharon xuntos na procura das augas do mar. Sen dubidar.

El abrazouse á mochila e deixou que se espallasen os recordos: os días de ir e vir, os instantes fermosos e mesmo as carraxes que, de cando en vez, asoman na vida de calquera. Ela, mentres se ía, sorríalle a el, á memoria compartida, ó tempo vivido xuntos.

Repetiron practicamente o mesmo en Lira. Porque había que ir a Lira. Muros e Lira, Lira e Muros. Como tiña que ser.

En Lira, desde o paseo marítimo, el espallou de novo as lembranzas baixo o sorriso dela. Ela deixouse ir e, baixo os mesmos cantos gregorianos, quedou durmindo o soño dos xustos, placidamente, coa conciencia tranquila e unha fonda paz interior. El soltou un salouco. Ela nadou cara ó infinito e máis alá.

Finca Fierro. Barbadás. Venres, 3 de abril de 2026

Foto: Praia Mar de Lira (Carnota - A Coruña)