A MEMORIA DOS QUE NON ESQUECEN

Restrinxín, limitei as visitas ó espazo sideral. Porque me perdía. E tardaba demasiado en encontrarme. Así, unha vez tras outra. Chegou o momento en que decidín poñerlle límites a esas viaxes, convencido de que, ás veces, tamén hai que saber regresar á terra.

Aínda así, agora, non sei que é peor. Porque noto que, de cando en vez, consigo perderme sen necesidade de levantar os pés do chan: pérdome nos pensamentos. O outro día, por exemplo, ocorréuseme pensar que o proceder dunha parte do sector gandeiro en Galicia ten evidentes vestixios de esperpento. Van con quen van, cando non hai que ser un lince para decatarse de que, eses cos que van, sempre atoparon máis complicidade nos intereses dos grandes empresarios ca nos dos cidadáns de a pé.

En Galicia hai quen cre que con tres, dez ou quince vacas chegará a ser un gandeiro capitalista, un empresario do rural ou pouco menos ca un terratenente. A realidade é máis teimuda: son, simplemente, labregos. E non é o mesmo ser gandeiro ca ser labrego. Agora, o que queira entender que entenda.

Sigo perdido, pero sigo intentando atoparme. É complicado. A gratitude en silencio serve de pouco. Din que quen dá, non debería volver lembrar o que deu; pero quen recibe nunca debería esquecer. Moitos esqueceron. A inmensa maioría esqueceu. Pero, aínda que hai esquecementos que queiman, sempre haberá memorias que engrandecen.

E eu teño memoria. Aínda que ás veces ande perdido polo espazo sideral e polos recunchos dos pensamentos, do pasado, do presente e do propio tempo. Será precisamente o tempo quen acabe poñendo a cada quen no seu lugar. Antes, agora e máis adiante: o que queira entender que entenda.

Cafetaría La Carabela. A Valenzá. Domingo, 12 de xullo de 2026

UNHA DÉBEDA CON VILAR DE FLORES

Nova andaina chitoliana. Desta volta, en coche. Cerquiña, a apenas vinte minutos da casa. Fun a Vilar de Flores, no concello de Allariz.

Sempre quixera ir andando desde a estrada que une Allariz con Baños de Molgas —uns tres quilómetros, calculo—, pero os máis de trinta graos de temperatura fixéronme desistir da idea e optar pola comodidade do coche.

Nunca estivera en Vilar de Flores. E, porén, levaba media vida querendo coñecer aquel lugar. A razón era ben sinxela: a miña nai ía todos os anos. Non perdoaba un 15 de agosto, día da romaría na honra da Asunción da Virxe María. Para ela aquela data era tan sagrada como as novenas dos Milagres, en xeral, e, moi especialmente, o Día 8.

Sempre me chamou a atención que, sendo tan devota da Virxe dos Milagres —e tamén do San Salvador de Baños de Molgas—, non deixase pasar nin un ano sen baixar a Vilar de Flores. E iso nun tempo no que non abondaban as ocasións para abandonar as tarefas da casa e da labranza. Pero aquel día tiña algo especial para ela.

Ía no autobús que, segundo contaba, deixaba os romeiros ó pé da costa porque a estrada, estreita e revirada entre as aldeas, non permitía continuar. O resto do camiño había que facelo a pé, costa arriba.

Durante moitos anos sempre quixen ir. Cando ía ela, alguén tiña que quedar atendendo as labores agrícolas e a facenda, levándoas ó monte. Despois, por unhas circunstancias ou por outras, foi pasando o tempo e... ata o outro día.

Durante toda a visita lembrei a miña nai. E comprendín mellor por que aquel lugar significaba tanto para ela. O santuario é fermoso; a aldea, preciosa. Un deses recunchos que, ás veces, levan toda unha vida agardando por nós.

Cafetaría La Carabela. A Valenzá. Sábado, 11 de xullo de 2026

O DÍA EN QUE NACEU O MUNDIAL

Quedando sete días xustos para que remate este Mundial de Fútbol, no que oxalá España consiga mañá pasar, polo menos, á final, sería bonito recordar que precisamente hoxe se cumpren 96 anos da primeira edición que se celebrou en Uruguai. O 13 de xullo de 1930 iniciouse a maior celebración futbolística, en particular, e case, ou sen case, deportiva en xeral. Certo que os Xogos Olímpicos teñen o seu aquel, pero con algúns deportes tan minoritarios que, en conxunto, non creo que alcancen o seguimento estratosférico dun Mundial de Fútbol.

A elección de Uruguai como sede non foi casual. A selección celeste viña de proclamarse campioa olímpica en 1924 e 1928 e, ademais, o país celebraba o centenario da súa primeira Constitución. A FIFA, presidida polo francés Jules Rimet, considerou que era o escenario ideal para poñer en marcha unha competición propia, separada dos Xogos Olímpicos, coa intención de coroar cada catro anos á mellor selección do planeta.

Non obstante, aquel primeiro Mundial estivo moi lonxe das dimensións actuais. Só participaron trece seleccións: sete suramericanas, catro europeas e dúas norteamericanas. A longa travesía en barco a través do Atlántico, que podía durar máis de dúas semanas, fixo que moitos países europeos renunciasen á invitación. Francia, Bélxica, Romanía e Iugoslavia embarcáronse finalmente nunha aventura que hoxe resulta case inimaxinable.

Os partidos disputáronse en Montevideo, principalmente no estadio Centenario, construído para a ocasión e convertido desde entón nun auténtico templo do fútbol. As instalacións, os medios de comunicación e mesmo a organización pouco tiñan que ver cos estándares actuais. Non había retransmisións televisivas, as noticias chegaban con días de atraso e só uns poucos privilexiados podían seguir os encontros en directo desde as bancadas.

O torneo foi medrando en emoción ata desembocar nunha final soñada entre Uruguai e Arxentina. Ante máis de 68.000 espectadores, os anfitrións impuxéronse por 4-2 despois de remontar un 1-2 adverso ó descanso. Uruguai converteuse así no primeiro campión do mundo, iniciando unha historia que, case un século despois, continúa escribíndose.

Noventa e seis anos despois, todo mudou. O Mundial converteuse nun fenómeno planetario que paraliza países enteiros, mobiliza millóns de afeccionados e xera audiencias que ningún outro acontecemento deportivo consegue igualar. É dicir, a ilusión de conquistar o mundo a través dun balón.

Finca Fierro. Barbadás. Sábado, 11 de xullo de 2026

PALABRAS QUE TAMÉN SON MEMORIA

Goldrei o río Arnoia á altura da ponte que leva a Foncuberta. Ben podía cruzar por esa ponte cara á Parrumeira, pero non. Aquel día apetecíame meterme no río, mollar os pés e goldralo.

O Dicionario da Real Academia Galega non recolle este significado da palabra goldrar como acción de cruzar un río descalzo, cos pantalóns arremangados ata os xeonllos ou ata onde dean de si. Para a RAG, goldrar significa preparar [as peles] para que solten o pelame e logo curtilas. Tamén define a goldra como a materia que desprende algo ó podrecer. Nada máis.

Envieilles unha consulta para preguntar por ese outro significado. Cando responderon, indicáronme que o termo aparece recollido polo sacerdote, profesor, lingüista e etnógrafo Eligio Rivas Quintas, quen dá a entender que este uso é propio da contorna de Baños de Molgas e doutros concellos limítrofes.

Eu son dos que pensan que, hoxe en día, os dicionarios deberían recoller todas aquelas palabras que emprega unha parte significativa da poboación. A capacidade que ofrecen os medios dixitais permite incorporar tamén formas consideradas incorrectas ou variantes dialectais, sempre indicando a súa condición e remitindo á forma normativa correspondente. Un dicionario tamén é un espello da lingua viva.

Pola miña zona sempre se dixo goldrar. E tamén carrancoña, augana, atugar e outras palabras que agora mesmo non me veñen á memoria e que tampouco aparecen nos dicionarios galegos. Con todo, forman parte da miña fala desde que teño recordo.

Así que, mentres a RAG investiga, eu seguirei goldrando o Arnoia camiño da Porfía, no monte de Pinouzos, en Baños de Molgas. Cando eramos rapaces e iamos coas vacas para o monte, antes de existir esa ponte, había que goldrar o río si ou si. Era a única maneira de pasar, a non ser que tivésemos un burro que nos fixese o servizo.

Cafetaría La Carabela. A Valenzá. Xoves, 9 de xullo de 2026

Foto: Lugar polo que goldrabamos o río antes de existir a ponte (Baños de Molgas)

O QUE CORTA O BACALLAU

Chámome Agapito Menéndez e son o que corta o bacallau na miña aldea. Son o único habitante dela. Vivo só; sen muller, sen fillos, sen pais. Solteiro. Só.

Hai anos xa que marchou o último veciño, o Silabario. Un día petou na miña porta e díxome: “marcho, que teño que marchar”. E nin sequera nos demos a man. Eu pensei que quería dicir que marchaba facer algún recado e que volvería ó pouco. Pero non volveu.

Vivo só. Con tres vacas e un burro. A aldea é toda nosa. Non hai valados, nin marcos, nin arames, nin fronteiras. Saco as vacas da corte ó amencer e vou por elas cando xa case non se ve. Ás veces, nin iso: elas mesmas, ó caer a noite, recóllense soas. O burro adoita ir detrás delas.

Vivo só e entretéñome cunha televisión —iso si, de cincuenta e cinco polgadas— e con algún que outro libro que, de cando en vez, me trae o panadeiro. Son libros de segunda man e, algunha vez, mesmo se digna achegarse á biblioteca. Alí, como xa coñecen os meus gustos, prepáranme unha remesa. A xente, no fondo, quéreme.

Quéreme, malia que non son dos que baixan á vila a miúdo. Que va! Ás veces paso meses sen baixar e, cando o fago, é máis ben para abastecerme. Non son de meterme nos bares nin de parolar cos veciños. Xa de seu sempre fun un home solitario e agora estou máis que afeito á soidade.

Baixo da aldea porque vivo no alto de todo da serra, no derradeiro lugar que queda cara ó poñente. Baixo sempre co Uriarte, o meu can, e, cando teño que subir peso, levo tamén o burro.

E tan feliz.

Finca Fierro. Barbadás. Xoves, 9 de xullo de 2026

A ÉPICA DA CANÍCULA

Por necesidade tiven que saír pasadas as tres e media da tarde, xusto cando o sol estaba no seu mellor momento para acabar coa especie humana. Pero como ós heroes non hai quen os faga recuar, nin renderse, nin sequera pedir unha tregua, saín.

Abrín a porta do portal e o abafo recibiume cunha labazada de aire quente que case me devolve para adentro. Bufei. Axustei a gorra con solemnidade. Dei un paso. Logo outro. E boteime ó mundo.

Ós pouco metros xa botaba pestes contra as necesidades, as circunstancias e, xa de paso, contra quen inventou as horas centrais do verán. Tiña por diante douscentos ou trescentos metros de sol inclemente, sen unha árbore, sen un toldo e sen unha triste sombra onde negociar un armisticio.

Nese intre entrou un WhatsApp. Nin o mirei. Como para deterse a lelo e, aínda por riba, contestalo.

Á beira do camiño, enriba dun valado de pedra, pareceume ver como se estaban a fritir uns ovos. Uns pasos máis adiante, na outra beira, eran uns paxariños os que se estaban a asar. Se chegase a haber un polbo por alí, seguro que xa aparecía servido á feira.

Da miña cabeza empezaron a erguerse unhas columnas de fume tan dereitas que, de velas desde lonxe, calquera cherokee ou comanche respondería pensando que aquilo era unha mensaxe.

Cando cheguei ó lugar onde a sombra xa era continua, agradecino. Pero pouco alivio me deu. A calor viña comigo, pegada ó corpo coma un cobrador de débedas. E todo para que?

Pois porque quería chegar á casa con tempo para ver o final da etapa do Tour de Francia e, ó rematar, un novo partido do Mundial de Fútbol. Hai quen arrisca a vida por conquistar un cumio ou cruzar un océano. Un servidor xoga a súa para non perder un esprint masivo e un encontro de fútbol. Cada quen ten as súas heroicidades.

Finca Fierro. Barbadás. Mércores, 8 de xullo de 2026

Foto: Atallo que vai da Finca Fierro á Valenzá (Barbadás - Ourense)

CADA CABEZA, UN MUNDO

É lume!, dicía aquel. É arder!, digo eu. Pero, quen dixo medo? Hai que tirar cara a adiante, que aínda non se acaba o mundo. E, se se acaba, outro haberá. Anda que non hai mundos por aí...

Mesmo aquí xa hai varios. Centos. Miles. Millóns. Cada cabeza é un mundo. Cada quen arma e desarma, fai e desfai ó seu antollo. E os que non arman un mundo viven no seu propio mundo.

E, pensándoo ben, que marabilla! Que cada un, que cada quen, viva no seu mundo. Por que temos que ser tan clarividentes? Para que os demais gocen contando, criticando ou rosmando? Entón, o mellor é vivir nun mesmo.

A dicir verdade, e falando en serio, oxalá se acabase o mundo. Hai moita trapallada solta. Iso si, os entendidos ou os gobernantes ben poderían avisar cuns días de antelación, para que nos dese tempo a buscar outros mundos, ademais dos que levamos na cabeza.

Sei que algúns xa estarán pensando na Lúa ou en Marte. Eu non. Eu quero ir moito máis alá, mesmo máis alá do infinito. Quero chegar máis lonxe do que chega Buzz Lightyear.

Conformaríame con ir ó exoplaneta Sweeps-11 ou ó Swepps-04, que seica están a 27.700 anos luz da Terra. Unha bonita distancia.

Porén, a gran carallada é que teño que seguir soportando estes trinta e sete graos á sombra neste mundo que, por sorte ou por desgraza, non acaba de acabarse. Nin o físico nin o que cada un arma na cabeza.

Por certo, o que eu armo si que ten o seu aquel. Todo o que fago, digo e teño ten o seu aquel.

E que ninguén me rosme.

Cafetaría La Carabela. A Valenzá. Luns, 6 de xullo de 2026