DIÓGENES E MÁIS EU

Dixo un tal Diógenes o Cínico, que seica era un filósofo grego —polo que tiña que ser listo, xa que filósofo non é calquera—, que o movemento demóstrase andando.

Ó mellor non o dixo ese tipo listo, porque outros tamén comentan que é un dito popular.

É igual; o caso é que a frase ten o seu aquel, xa que, aínda que é ben certo que o movemento se demostra andando, non é necesario andar para moverse.

O movemento tamén se demostra braceando, por exemplo. E hai xente que, ó falar, bracea de raio, de máis incluso. Eu mesmo braceo moito. E teño un irmán que, a maiores de bracear ó aire, hai que escaparlle un chisco, pois é dos que bracea sobre os brazos do demais. E dálle, e toca, e golpea, e abatana, e percute, e zorrega, e bate, e zurra. Como non teñas conta, déixache o brazo máis que mallado, mesmo con mazaduras.

Eu tamén teño un movemento frenético sen andar nada. O famoso tremor das pernas ou dos pés: ó estar sentado, como se tivese o baile de san Vito, empezo a taconear cos pés a tal velocidade que teño unha sobriña que, de nena, mesmo se me sentaba nas pernas para que estas deixasen de moverse. Máis o tic nervioso era e é tan forte que non hai maneira de detelo.

O movemento non só se demostra andando. A ver se, ó final, un pobre labrego, funcionario xubilado e algo paspán vai ser máis listo e intelixente ca os filósofos.

O movemento demóstrase de moitas maneiras. Mesmo botando a lingua a pacer.

Café Kibu. A Valenzá. Luns, 14 de setembro de 2026

DOUS DÍAS

Xa me habituei á claridade do día. Levaba encerrado vinte e sete anos, como Nelson Mandela, na máis completa escuridade. Absoluta escuridade. Nin unha abertura, regaña, físgoa, nin un raio. Mesmo cando abrían a xanela para deixarme a comida, non se reflectía no interior nin o máis mínimo resplandor. Ante isto, entendo que estaría encerrado nun soto demasiado profundo.

Como cheguei alí e a esa situación? Nin eu mesmo o sei. Só recordo que unha noite deiteime na cama da miña casa e, cando espertei, estaba nesa habitación, ou habitáculo, ou foso, ou zulo, ou como se lle queira chamar. En completo silencio. Na máis absoluta escuridade.

Non coñecín a ninguén e tampouco me deron nada para matar o tempo. Alí quedei, tombado no xergón fedorento, con apenas tres metros para pasear.

Ó principio quixen contar os pasos que daba, porque pensaba que o meu encerro sería efémero. Pero, vendo que aquilo seguía e seguía, deixei de contar. Xa perdera a conta varias veces.

Os días transcorrían no xergón, paseando, sentándome e berrando. Berrar, berrei moito. E non para chamar a atención, senón para liberarme da miña carraxe, da miña impotencia, da miña pena. Berraba tamén porque sempre me gustou berrar. E cando non berraba, asubiaba.

Asubiaba sempre o mesmo tema.

E do mesmo xeito que aparecín nese cuarto sen saber como, tamén aparecín de novo na miña casa sen saber como me levaron. Aparecín hai dous dúas.

De aí que aínda me estea habituando á claridade do día.

Café Dos Patos. A Valenzá. Sábado, 12 de setembro de 2026

OS NENOS HEROES DE CHAPULTEPEC

Era a mañá do 13 de setembro de 1847 (fixo onte 179 anos) e a Cidade de México vivía momentos de grande preocupación. As tropas estadounidenses avanzaban cara á capital despois de varias vitorias no territorio mexicano. No alto do outeiro de Chapultepec erguíase o castelo, que daquela era tamén un colexio militar. Alí estudaban varios mozos cadetes que soñaban con converterse algún día en soldados. Entre eles estaban Juan de la Barrera, Juan Escutia, Francisco Márquez, Agustín Melgar, Vicente Suárez e Fernando Montes de Oca. Eran moi novos, pero sabían que o seu país estaba en perigo.

Desde as murallas podían ver como o exército inimigo se achegaba lentamente. O ruído dos canóns facíase cada vez máis forte e o medo comezaba a apoderarse dos defensores. Os oficiais ordenaron que os cadetes abandonasen o castelo para poñerse a salvo, pero aqueles mozos decidiron quedar e loitar xunto ós soldados mexicanos. A batalla foi dura e as tropas estadounidenses atacaron Chapultepec con gran forza, mentres os defensores resistían como podían.

Os cadetes disparaban desde as posicións que conseguían ocupar e axudaban ós soldados feridos. Porén, o inimigo era numeroso e, pouco a pouco, as defensas mexicanas foron cedendo. Un tras outro, os mozos cadetes caeron durante o combate. Algúns morreron defendendo as murallas e outros perderon a vida cando intentaban impedir o avance das tropas ianquis. A situación parecía perdida e o castelo estaba piques de caer en mans do inimigo.

A lenda conta que Juan Escutia, ó ver que os estadounidenses estaban a piques de apoderarse da bandeira mexicana, envolveuse nela e lanzouse desde o alto do castelo para evitar que fose capturada. Así, segundo a tradición, preferiu morrer antes que permitir que a bandeira caese en mans dos invasores. Os seis cadetes quedaron para sempre unidos a aquela batalla e pasaron á historia co nome de “Nenos Heroes de Chapultepec”.

Co paso dos anos, a súa historia converteuse nun símbolo de valor, sacrificio e amor á patria. A batalla de Chapultepec foi unha derrota militar para México, pero a memoria daqueles mozos mantívose viva. Cando hoxe se lembran os seus nomes, non só se recorda unha guerra, senón tamén a decisión duns cadetes que, malia a súa mocidade e o perigo que os rodeaba, decidiron permanecer xunto ós seus compañeiros e defender o seu país ata o final.

Finca Fierro. Barbadás. Sábado, 12 de setembro de 2026

DAS CANADAS Á LATA DAS SARDIÑAS

Nunha conversa por guasap, alguén me mandou saúdos a canadas. Era a primeira vez que lía ese vocábulo. Tiña lido ou oído —cando se mandan bicos, saúdos ou abrazos— a esgalla, a barullo, a carradas, a darlle cun pau ou un sacho, a embute, á envorca, a varrer..., pero nunca a canadas.

Como me gusta saber, axiña botei man do dicionario da RAG e... Canada: “Recipiente, polo xeral de latón, utilizado para muxir as vacas”. Canado: “Medida de capacidade para líquidos, principalmente viño e leite, que varía, segundo as zonas de Galicia, entre catro e oito litros”.

Meu pai, para munguir as vacas, usaba unha lata das sardiñas dun quilo —ou unha cunca grande— que, cada vez que ma cedía para que eu a baleirase no cubo, sempre lle botaba un trago. Beber aquel leite quentiño, acabado de munguir, era gloria bendita.

Naqueles tempos, a lata de sardiñas era de tanta utilidade como, por exemplo, o propio burro, que, o pobre, apandaba con todo. Coa lata das sardiñas sacabamos a calda do pote, levabámoslle o millo degrañado ás pitas, colliamos auga, colliamos fariña ou centeo para botalo á saqueta, e tantas e tantas cousas.

A canadas. Unha vez máis, demóstrase que a variedade da nosa lingua é realmente espectacular. Se a lingua castelá é rica, a galega penso que aínda o é máis. Que nun territorio tan pequeno existan dez, vinte vocábulos para dicir o mesmo é digno de gabanza. É máis, ó mellor nun simple quilómetro á redonda xa hai variedade en certas palabras.

Rematado o espazo, aproveito para mandar saudiños a canadas para todos.

Café Brétema. A Valenzá. Venres, 11 de setembro de 2026

ONDE A PEDRA DESAFÍA A GRAVIDADE

Aínda non hai un mes que o meu fillo Xoel e eu fixemos unha serie de andainas das que fun falando, pero resulta que se me escapaba unha: a que realizamos o 22 de agosto pola parroquia de Moura, pertencente ó concello de Nogueira de Ramuín, e que se coñece como a Ruta Granítica de Moura.

Xoel xa a realizara cuns amigos e comentárame que lle gustara. Eu —como me apunto a todo con tal de saír da casa e coñecer novos lugares—, non o pensei dúas veces e para alá nos encamiñamos.

É unha ruta circular de sete quilómetros e pico que iniciamos desde o miradoiro Bambán do Solpor. Ó ser circular, había, claro, dúas opcións: pola esquerda ou pola dereita. Se colliamos pola esquerda, tocaríanos ó final unha impresionante subida, mentres que, se optabamos pola dereita, teríamos unha pronunciada baixada nada máis comezar. Como din que para abaixo todos os santos axudan, optamos por esta alternativa.

E creo que fixemos ben, pois non tardamos en darnos conta de que, se fose subida, seguro que os músculos nos ían rifar. Cada pouco faciamos pequenas paradiñas para contemplar a paisaxe. Porque esta, ante as vistas que se abrían —con boa parte do canón do río Sil e o espectáculo da visión do mosteiro de San Estevo—, era como para enxalzala, gabala e admirala.

Porén, o máis bonito, o máis impresionante, aínda estaba por chegar: os penedos, as rochas e as pedras que pouco a pouco fomos atopando cara ó final do percorrido. Formacións graníticas de gran volume que me deixaron abraiado. Principalmente, o Penedo do Rufino e a Pedra Longa. Esta última é de fantasía: érguese verticalmente desde o chan ata unha altura de máis de sete metros, desafiando por completo a gravidade.

Asombrosa a pedra. Impresionante a ruta.

Finca Fierro. Barbadás. Venres, 11 de setembro de 2026

O RECUNCHO DAS PALABRAS

Que dis? Eu non digo nada. Estou calado. A miña mamá díxome sempre que en boca cerrada non entran moscas. E eu fixen caso. Levo sesenta e pico anos sen abrir a boca. Nin para dicir bo día. Nin para dicir vai calor. Nin sequera para dicir que non. Aliméntome polas fosas nasais. Teño unha sonda especial que non me molesta nada ó metela. Despois non explico como fago, porque é certo que se producen uns ruídos estraños que non causan boa sensación.

Moitos din que falar é bonito. Pero eu, polo si ou polo non, non abro a boca. Teño medo a esbardallar, a baduar, a laretar. Teño medo que a lingua vaia por libre e solte o que non debe. Porque, se digo o que me di o cerebro, ou a mente, ou a cabeza, mesmo penso que pode sentar mal. Mellor estar calado. E, para calar, non se pode abrir a boca.

Que como me comunico? Non o ves? Por medio da escritura. Para poñer os pensamentos nun papel, adoito pensalo antes; de aí que, por medio da escritura, non latrique tanto. Teño tempo. Tempo para mirar a palabra, darlle a volta, probala na boca sen abrir a boca. Para saber se vai facer ben ou mal, se vai mancar ou non. Porque hai palabras que mancan e hai palabras que doen.

Se tivese que falar, non tería ese control. Nin dominio. A palabra sairía disparada antes de que eu puidese agarrala. Cuspiría ó momento o pensamento que escapase do recanto onde están agochadas as palabras.

Hai que sinalar que o cerebro, a mente, a cabeza teñen coma recantos, coma celas, coma caixóns, coma recunchos nos que cada un almacena o que lle corresponda. E, como no recuncho das palabras hainas boas e malas, mellor non falar para non ceibar as malas. Porque estas, aínda que non se queira, son lagarteiras, pillabanas, escorregadizas, e axiña se mesturan coas boas e, claro, arman as do demo e a mona. Mellor estar calados.

A miña mamá xa o dicía: en boca cerrada non entran moscas.

Cafetaría Alumbre. A Valenzá. Mércores, 9 de setembro de 2026

UNHA ANDAINA POR TRADICIÓN

Hai andainas que se realizan por diversión, por fermosas, por saúde, por obriga, pola distancia... Hai, porén, outras que se fan por tradición. Por tradición doutros, neste caso, xa que eu, a que vou contar, nunca a fixera. E iso que si me pasara polo pensamento moitas veces, durante anos, practicamente toda a vida, desde que vin que a xente peregrinaba a pé desde Ourense ata o santuario dos Milagres.

Cando vivía en Baños de Molgas, todos os anos ía ós Milagres andando e aproveitaba incluso para ir lendo. Cando me trasladei a Ourense —e tamén para os arredores—, dicíame que xa fora moitas veces andando ata aquel lugar, e aí quedaba o asunto.

Días atrás, un dos meus fillos comentoume a posibilidade de ir andando ós Milagres. Aceptei no momento, pero pensando que se refería á ir de noite, como adoita facer a maioría da xente, quizais por ofrecemento á Santiña. De noite, seica, tería que durmir.

O sábado, día 5, en plenas Novenas, erguémonos ás cinco e media da madrugada para saír, por fin, media hora máis tarde. Fomos polos lugares que eu mellor coñecía, por onde se circulaba habitualmente en coche desde Baños de Molgas a Ourense, antes de que arranxasen a estrada que vai a Maceda por Paderne de Allariz.

Desde a Finca Fierro, en Barbadás, seguimos por Marcelo Macías, a Avenida de Zamora, O Cumial, a estrada de Salgueiros, Guede, Cardoeiro, Sanguñedo, Brandín, Alvite, Baños de Molgas e, finalmente, Os Milagres.

En total, 31,37 quilómetros, a unha velocidade media de 4,79 km/h. Tocamos coas mans a fachada do santuario despois de camiñar durante 6 horas, 32 minutos e 55 segundos.

Existiu canseira? Mentiría se dixese que non. Pero tamén quedou a satisfacción de chegar a un lugar entrañable e cun forte significado para min.

A catro días da arroutada, da camiñada, xa estou preparado para outra.

Finca Fierro. Barbadás. Mércores, 9 de setembro de 2026