O CINEMATÓGRAFO ESQUECIDO DOS MILAGRES

O pasado sábado, 25 de xullo, Día da Patria Galega, cumpríronse 100 anos do pasamento de Mariano Díez Tobar. Nado o 21 de maio de 1868 en Tardajos, unha localidade situada a apenas dez quilómetros da cidade de Burgos, era fillo dunha familia labrega. Intúo que moi poucos saberán quen foi realmente este home ou, mellor dito, este frade paúl, nin tampouco porque asoma hoxe a este Recuncho Hebdomadario, que procuro relacionar, sempre que é posible, con algunha nova ou efeméride da miña contorna, é dicir, de Baños de Molgas.

Aproveitando que falta apenas un mes para as novenas dos Milagres, anímovos a visitar o Museo Etnográfico, Científico e Sacro do Santuario da Nosa Señora dos Milagres. Alí, poderedes contemplar un aparello composto por unha lente, unha manivela e un mecanismo de engrenaxes, construído polo propio Mariano Díez Tobar.

Díez Tobar foi un dos inventores máis singulares do seu tempo. Dotado dunha extraordinaria curiosidade científica, desenvolveu numerosos aparellos e solucións técnicas, aínda que nunca procurou a notoriedade nin o beneficio económico derivado das súas creacións. Entre elas destaca un cinematógrafo concibido a comezos da década de 1890, varios anos antes de que os irmáns Lumière presentasen publicamente o seu célebre invento. Aínda que a consideración de Díez Tobar como verdadeiro precursor do cinema continúa a suscitar debate entre os historiadores, a súa achega é hoxe amplamente recoñecida como unha contribución pioneira ó desenvolvemento da proxección de imaxes en movemento.

A súa figura segue a ser reivindicada como a dun inventor brillante que, pola súa modestia e polo seu desinterese en patentar os seus descubrimentos, permaneceu durante décadas practicamente á marxe da historia oficial da cinematografía.

En 1889, sendo profesor de Ciencias nun colexio da Congregación da Misión (os paúis) en Murguía (Álava), xa chama a atención polo seu interese no estudo e desenvolvemento da proxección de imaxes en movemento. Tres anos máis tarde, na mesma localidade e posteriormente en Bilbao, pronuncia unha conferencia que esperta notable interese baixo o título: O cinematógrafo: descrición do aparello polo que as imaxes das persoas, o mesmo ca das demais cousas, existan no momento ou xa desaparecesen, aparecen vivas e coma se fosen reais, coas súas cores, movementos, etc, ante a nosa vista.

Finalmente, en 1893, constrúe o cinematógrafo que hoxe se conserva e expón no museo dos Milagres. Unha peza de extraordinario valor histórico.

Finca Fierro. Barbadás. Venres, 24 de xullo de 2026

ESCOITAR A SOIDADE

Arrodeárona coma lobos da estepa, cos xestos de desesperación gravados no rostro. Ela aceptou o envite e escoitou con paciencia, case con resignación. Escoitou historias que non deberían contarse e que, porén, precisan ser narradas: penas que non saben nadar, desgrazas que hai que aturar, calamidades que veñen e van.

Viu sorrisos que de alegría tiñan ben pouco. Eran, máis ben, sorrisos tristes; xestos melancólicos e nostálxicos; ás veces, tenros; outras, duros. A vida en estado puro.

Pero, por riba todo iso, ela percibiu a soidade de cadaquén. Máis fonda aínda que a propia desventura, que o propio infortunio. E axiña comprendeu que ela era a táboa de salvación dos naufraxios emocionais de todos eles.

Así foi como, pouco a pouco, deixou caer palabras de consolo e xestos de acougo, sen conseguir evitar que os seus propios sorrisos acabasen por parecerse ós deles: tristes, cansos, resignados.

Sabía que abondaba con escoitar. E escoitaba. Escoitaba a soidade de cadaquén. Que xa é difícil escoitar a soidade. Mais, ás veces, déixase oír desde lonxe: é un berro seco que esgaza a gorxa... a gorxa da vida, da existencia.

A vida, en xeral, é moi puta e, en particular, cada quen coñece as súas feridas ou cada un sabe as súas. E Deus... Deus non sabe nada. Porque, se soubese algo, non permitiría que...

Ela marchou e sentiuse libre diante de tanta desgraza, de tanta adversidade. Se é que por liberdade pode entenderse deixar de escoitar. Porque as penas e os pesares continuaban co seu ruxerruxe no campo da feira da súa conciencia.

Cafetaría La Carabela. A Valenzá. Venres, 24 de xullo de 2026

CANDO A ANSIA MANDA

Ás veces a ansia fai ver o que non é: confundir o brazo dun sofá cun xeonllo. A verdade é que, entre a miña ansia, a miña miopía e a escuridade da foto, o erro apareceu de inmediato.

Non pasa nada. Xa teño confundido a noite co día, o sol coa lúa, o ceo co inferno e o toxo coa xesta. Ás veces tamén é bo confundirse un pouco, para que a xente non pense que un vai de sabichón ou de listo.

Tamén me gusta esaxerar as confusións. Xa teño confesado que esaxerar serve para todo: para darlle realce a unha grandeza... ou a unha parvada.

Neste caso, porén, non hai esaxeración ningunha; hai, simplemente, unha confusión enorme, é dicir, descomunal, esaxerada. Mírese como se mire: confundir o brazo dun sofá cun xeonllo, ou unha perna dobrada co brazo dun sofá.

O detalle estaba en que o que tiña que mirar era a televisión, non o sofá nin o suposto xeonllo. Máis confusión aínda. Mandáronme a foto para que reparase na televisión e, en cambio, a miña ansia botou a correr polos cerros de Úbeda.

Non é a primeira vez que confundo os allos coas cebolas, o Polo Norte co Sur, a Trump con Hitler, as follas dos carballos coas de bacallau, Australia con Canadá ou a gaita coa zambomba. Se o meu desexo se atopa coa escuridade, é ben normal que acabe vendo un xeonllo onde só hai o brazo dun sofá. É dicir, querer atopar a felicidade ás cegas.

Café Kibu. A Valenzá. Mércores, 22 de xullo de 2026

VOLTA E MEDIA... E SEN ESTRELAS

Sen estrelas navegamos polo universo futbolístico como se fósemos o Falcón Milenario da guerra das galaxias. E neste Mundial tamén soubemos esquivar as batallas, mesmo os enfrontamentos que moitos auguraban —e se cumpriron— fronte a uruguaios e arxentinos.

A fama rara vez nace da nada: o catenaccio italiano, a dureza dos uruguaios e o carácter raposeiro ou lagarteiro dos arxentinos... Sempre hai un motivo, máis ou menos xustificado, detrás dos estereotipos.

Tiven, teño e terei a Arxentina como un país irmán. Agora ben, a súa selección de fútbol gañou por dereito propio un lugar nese inframundo dos malos comportamentos deportivos. Había moito tempo que non vía un tan mal perder coma o da final deste Mundial. E sería comprensible que os ánimos se quentasen se existise algún motivo: unha actuación arbitral discutible ou algunha provocación dos xogadores españois. Pero non foi o caso. Todo o mundo viu que España fixo con Arxentina exactamente o mesmo que antes fixera con Francia: superouna de principio a fin, tanto no fútbol coma no comportamento. Simplemente tiveron que asumir un repaso que Francia soubo aceptar con moita máis deportividade.

Sen estrelas. Hoxe aínda escribimos en quente, pero dentro duns meses entenderemos mellor a dimensión do que conseguiu esta selección española. Era un equipo sen grandes individualidades. As dúas presuntas estrelas, Lamine Yamal e Pedri, estiveron lonxe da súa versión máis brillante. E, con todo, España acabou pasando por riba das seleccións que contaban coas tres maiores estrelas do fútbol mundial: Cristiano Ronaldo, Kylian Mbappé —aínda que eu sigo quedando con Michael Olise— e Leo Messi. Case nada.

E non foi simplemente que xogásemos mellor ca eles. Foi algo máis rotundo: xogamos nós e non os deixamos xogar a eles. Démoslles volta e media en todo.

Sen estrelas navegamos polo universo futbolístico a bordo do Falcón Milenario, comandado por un Han Solo chamado Rodri. Aí é nada.

Cafetaría La Carabela. A Valenzá. Luns, 20 de xullo de 2026

MARATÓN DE CEBOLAS

Tomei prestado o mandil da avoa. Collín unha táboa, un coitelo e unhas restras ou mangados de cebolas. Levo trinta e seis horas picando cebolas. Ós meus pés, unha lagoa de bágoas.

A verdade é que xa non sei se choro polo óxido de propanotial, pola canseira de tanto picar ou pola rabia que me dá. Dixéronme que picase cebolas para un batallón, e levo picadas xa para máis dun rexemento. Que maneira de picar e que forma de chorar!

O peor é que me atopo nese momento en que me falta un amén para acabar por aborrecer, por anoxar a cebola. Co que a min me gusta! Máis frita ca crúa, iso si. Porén, nunha ensalada, que non falten uns aros de cebola crúa. Gústame calquera empanada, leve cebola ou non; mais, se a leva, xa é gloria bendita. E se leva moita, pois case un orgasmo... de gozo e de saboreo.

Unha vez, de rapaz, rogueille á miña nai, coas mans xuntas en sinal de oración, que me fritise unha tixola enteira de cebolas. Fíxoo. Gocei como nunca gozara. Pero, despois... mellor non falar do asunto, da apurada.

Que alguén berre que deixe de picar cebolas! Xa vou para unha maratón. Xa non teño bágoas. A lagoa hai un bo anaco que se converteu en océano. O rexemento pasou a ser exército. Mais, mentres non chegue a contraorde, eu sigo.

Sobre a mesa cada vez semella haber máis restras. Pídolle a quen corresponda que non planten máis cebolas. Que se pasen ós allos. Eu xa chorei dabondo por esta colleita.

Cafetaría La Carabela. A Valenzá. Sábado, 18 de xullo de 2026

O ASASINATO DE PANCHO VILLA

O 20 de xullo de 1923, hai hoxe 103 anos, México escribía un dos seus capítulos máis tráxicos. Na cidade de Parral, no estado de Chihuahua, era asasinado a tiros o xeneral Francisco "Pancho" Villa, un dos grandes protagonistas da Revolución Mexicana e unha das figuras máis populares e controvertidas do século XX no continente americano.

Villa, que contaba con 45 anos de idade, viaxaba nun automóbil acompañado por varios colaboradores cando un grupo de homes armados abriu fogo contra o vehículo. O ataque foi fulminante: máis de corenta disparos acabaron coa vida do antigo líder revolucionario, que levaba dous anos retirado da actividade política e militar na facenda de Canutillo, tras aceptar un acordo co Goberno mexicano.

A morte de Villa non foi un acto illado nin un simple axuste de contas. Historiadores coinciden en sinalar que detrás do atentado existiu unha ampla conspiración na que participaron destacados políticos e militares, decididos a eliminar para sempre un personaxe que seguía exercendo unha enorme influencia popular e que podía converterse nun perigo para o novo réxime.

Ó longo dos anos tamén xurdiron numerosas lendas arredor do seu asasinato. Unha das máis coñecidas sostén que o magnate da prensa estadounidense William Randolph Hearst, inimigo declarado de Villa desde o ataque revolucionario á localidade de Columbus (Novo México) en 1916, tería ofrecido 5.000 dólares —uns 94.000 dólares actuais— ó presidente mexicano Plutarco Elías Calles para recibir como macabro trofeo a cabeza do guerrilleiro. Porén, esta historia carece de probas documentais sólidas e a maior parte dos investigadores considéraa unha lenda alimentada pola rivalidade entre Hearst e o revolucionario mexicano.

O que si está amplamente documentado é que, anos despois da súa morte, o cadáver de Pancho Villa foi profanado e o seu cranio desapareceu da tumba en circunstancias nunca esclarecidas. Aquel roubo alimentou aínda máis o misterio e deu pé a innumerables teorías, entre elas, a suposta intervención de sociedades secretas ou de coleccionistas estadounidenses.

Máis dun século despois, Pancho Villa segue a ser unha figura de enorme impacto histórico. Para uns foi un bandoleiro sanguinario; para outros, un defensor dos campesiños e das clases máis humildes. Entre o mito e a realidade, o seu legado segue vivo na memoria colectiva de México, mentres o seu asasinato permanece como un dos crimes políticos máis simbólicos e enigmáticos da Revolución Mexicana.

Finca Fierro. Barbadás. Sábado, 18 de xullo de 2026

RESPIRAR PALABRAS

Ando baixo de inspiración. Agora toca descubrir se me refiro á de coller aire ou á de deixar caer palabras sobre unha páxina en branco. Ás dúas, para que enganarnos.

Inspiro mal porque o sufoco é enorme. Custa respirar. E respirar consiste, precisamente, en coller aire e soltalo. Parece doado, pero hai días nos que ata iso pesa. Se non respiro, afogo. Se afogo, morro. E se morro..., a tomar por aquel sitio a outra inspiración, esa que vive das ideas e das palabras.

En canto á inspiración literaria, sigo igual de escaso. Mais algo acabará por caer. Algo sempre cae. Ás veces é unha palabra; outras, unha lembranza ou unha imaxe teimuda que se instala na cabeza. Que se me deito sobre un leito de fentos. Que se me tiro ós toxos. Que se a rula aniña nas asaduras da miña alma... ou da miña conciencia, que nunca tiven moi claro onde fai mellor o niño. Que se a Perla Negra continua navegando baixo unha tempestade inmensa.

Ó final todo chega. Pouco a pouco. Paso a paso. Palabra tras palabra e frase tras frase, ata que o papel deixa de estar baleiro. Logo vén o significado, e aí xa cada quen carga coa súa propia sabedoría. Hai quen procura unha lectura entre liñas. Outros botan as mans á cabeza porque non entenden nada. E, para ser sincero, compréndoos: nin eu mesmo consigo entenderme sempre.

Así e todo, sigo intentando inspirarme. Métome por unha canella en silencio, buscando o carreiro dun peito. Déixome conquistar por un enorme sorriso e por unha gargallada desas que limpan a tristura. Saboreo uns pementos mentres deixo que o tempo pase sen présa, con calma e con sosego. E entre cancións de Elvis Presley e as bandas sonoras de Ennio Morricone, descubro que quizais a inspiración nunca marchara de todo. Simplemente estaba agardando a que eu volvese aprender a respirar.

Cafetaría La Carabela. A Valenzá. Venres, 17 de xullo de 2026

Finca Fierro. Barbadás. Sábado, 18 de xullo de 2026