A COCAÍNA DOS POBRES

O outro día, lendo o libro “Askja”, do escritor de Pontedeume —máis en concreto de Nogueirosa— Antonio M. Fraga, atopeime cunha frase que me fixo lanzar, coma un lóstrego, o pensamento cara a Baños de Molgas. A frase en cuestión dicía que o licor café é a cocaína dos pobres.

Vaia por diante que son abstemio e que nunca me tirei ós toxos; nin sequera pasou xamais un porro polos meus beizos. Mais iso non é óbice para que non coñeza o poder e a atracción que exerce o licor café. Se pensei en Baños de Molgas foi porque, nos anos da miña infancia —e case podería asegurar que desde que o mundo é mundo—, a miña vila era a patria potestade desa bebida dos pobres. E tamén dos non tan pobres, porque, como a cocaína, o licor café tampouco distingue entre clases sociais.

Sabíase que desde o propio Ourense e desde todos os puntos cardinais, cando menos da xeografía galega, se desprazaba xente para tomar unhas copiñas de licor café xunto ó Domarco, tío do coñecido humorista e showman Moncho Borrajo.

Hoxe, se un pasa por xunto ó balneario, xusto enfronte da casa do Domarco, pode ver coches aparcados na estrada. Antigamente, os que ocupaban aquela recta eran as xuntas de vacas cos seus carros e arados, ou os burros atados ás árbores da beirarrúa, mentres os donos, os labregos facían parada na tenda do Domarco para tomar a súa copiña de licor café, o seu almorzo.

Se para Antonio Manuel Fraga era a cocaína dos pobres, para os de Baños de Molgas era, ademais, o almorzo. Ver aquela ringleira de carros aparcados constituía unha estampa auténtica, desas que non pasan desapercibidas e que quedan gravadas na memoria.

Cafetaría La Carabela. A Valenzá. Venres, 6 de febreiro de 2026

Foto: Casa do Domarco (a da esquerda de de todo). Baños de Molgas.

LÍMITE: 48 HORAS

“Límite: 48 horas” é unha película que o director estadounidense Walter Hill realizou en 1982 e que protagonizaron Nick Nolte e Eddie Murphy. Non está nada mal: ten os seus gags e sen máis pretensións ca pasar o tempo. Límite: 48 horas son tamén as que eu teño... para non erguerme do sofá. Tal como soa. Así, sen trampa nin cartón. É un deses retos que me impoño a min mesmo simplemente para saber se serei capaz de cumprilo ou non.

Estar no sofá 48 horas tampouco sería unha esaxeración: coa televisión enfronte e uns libros á beira, poderían resultar incluso amenas. Mais o meu reto non vai por aí. Vai polo lado contrario, pola outra banda... a de non facer absolutamente nada: nin televisión, nin lectura, nin rabo de gaitas. O desafío consiste en quedar quietiño e pensar —iso si— nos biosbardos ou nas ideas que vaian xurdindo por calquera recuncho do cerebro, ese territorio repartido entre a codia cerebral ou materia gris (onde se agocha a memoria a longo prazo), o lóbulo frontal (no que se sitúan os procesos de pensamento ou planificación) e o hipocampo (encargado da memoria a curto prazo).

Tampouco podo durmir durante esas 48 horas, nin comer, nin asubiar, nin cantar, moito menos bailar, nin tan sequera pechar os ollos. O que se adoita dicir: estar a velas vir e sen que pase absolutamente nada. Si teño a opción de escoitar, porque non me queda outra. Menos mal que, como tamén se dixo sempre: a palabras necias, oídos xordos.

Estas 48 horas semellan poucas, pero hai que atravesalas, hai que vivilas da maneira en que eu as vou vivir. Non é cousa dun día. Non, a verdade é que non: van ser dous. E aquí sigo, pois, firme no reto, entregado ó desafío.

Cafetaría La Carabela. A Valenzá. Xoves, 5 de febreiro de 2026

A NECESIDADE DE TRADUCIR

Nas novelas, nos libros queda moi bonito —e moi culto— inicialos con citas doutros autores e, nalgúns casos, noutros idiomas. O mesmo sucede cando, ó longo da narración, van aparecendo frases, citas, palabras estranxeiras polas páxinas adiante. Dá a impresión de que é para que pensemos que o escritor posúe unha sólida formación cultural, que non escribe porque si, para matar o tempo, senón que o fai con fundamento. E, dito sexa de paso, tamén queda bonito.

Pero os escritores deberían saber que non todos os lectores dominamos idiomas. Aínda que, no meu caso —e non é por presumir— manexo máis ou menos dous (galego e castelán) e entendo... bastante? o portugués e algo de italiano. Mesmo ó catalán lle saco non poucas cousas. Porén, esta crítica vai máis dirixida a eses dous idiomas tan omnipresentes: o inglés e o francés. Non todos os dominamos. Non todos somos tan cultos, tan listos nin tan intelixentes. Nin tan sequera por moitas películas que vexamos en versión orixinal subtitulada.

Co fácil que sería ofrecer unha tradución. Dá igual que sexa inmediata (entre parénteses), mediante un asterisco ou un número que remita ó final da páxina ou do libro; o lugar importa pouco. O importante é que o lector saiba que se está di nese idioma que descoñece.

Xa sei que, cando non se traduce, é porque se entende que non se perde a perspectiva do tema tratado, que esa frase non vai influír decisivamente no desenvolvemento da novela. Pero o lector non le só para matar o tempo (eu, polo menos), senón que tamén quere saber, quere aprender e absorber todas e cada unha das palabras que se escriben. Algúns idiomas non os sabemos, e quedamos a velas vir. Señores escritores, unha tradución entre parénteses ou cun asterisco non custa tanto.

Finca Fierro. Barbadás. Mércores, 4 de febreiro de 2026

SOMOS GALEGOS, QUE CARALLO!

Non quero ser paxaro de mal agoiro ou quen dea malas novas, pero... vai chover. Como na nosa terra, en Galicia, isto non é algo moi habitual, dígoo para que non vos collan desprevidos a poalleira, a mexadeira, a babuxa, a mocalleira, a chuvia, as trombas de auga, as arroiadas ou os temporais. Chover sabedes que, ás veces, chove sobre mollado. E sobre as nosas cabezas. Tampouco é frecuente, xa se sabe, o uso dos paraugas.

Calquera ser humano racional (que irracionais hai uns cantos) sabe perfectamente que o que non pasa en Galicia non sucede en ningún outro lugar do mundo nin parte do estranxeiro. En Galicia poñémoslles nomes en galego ós nenos para facer de enxebres, para subir un chisco o ego e para darlle un empuxonciño á lingua, que está de capa caída e con risco de extinción. Despois, iso si, falámoslles sempre en castelán. Sempre. Onte mesmo atopeime cun caso destes.

Tamén é certo que outros lles poñémos os nomes na lingua que nos pariu para que, despois, sexan os propios descendentes os que nin sequera solten o famoso vocábulo carallo, que xa é dicir. Ata os mesmos castelán soltan algunha que outra vez un carallo ben expresado.

Galicia encabeza case sempre todas as estatísticas, todas as clasificacións que se fagan de calquera asunto, tema, materia, caso, negocio ou disciplina, pero en plan negativo, por suposto. Somos dos primeiros en España en carecer dunha conectividade dixital esencial. Somos dos primeiros en falta de servizos mínimos e primordiais. Somos dos primeiros en non recibir axudas do Estado. Case os primeiriños (creo que nos gana Extremadura) en ter as pensións máis baixas do país e tamén dunha boa parte do estranxeiro. Somos galegos, que carallo!

Finca Fierro. Barbadás. Martes, 3 de febreiro de 2026

O VERDADEIRO ROBINSON CRUSOE

Na historia da literatura hai ficcións tan poderosas que chegan a eclipsar a realidade que as inspirou. Ese é o caso de “Robinson Crusoe”, a célebre novela de Daniel Defoe publicada en 1719, cuxo orixe atópase na vida abrupta e extraordinaria dun mariñeiro escocés chamado Alexander Selkirk.

Selkirk naceu en 1676 en Lower Largo, unha pequena localidade costeira de Escocia, e desde novo amosou un carácter indómito. Fillo dun zapateiro, escolleu o mar como destino e enrolouse en expedicións corsarias polo Pacífico Sur, unha actividade legalmente ambigua pero moi común en tempos de guerras coloniais.

En 1704, mentres navegaba a bordo do Cinque Ports, Selkirk mantivo unha violenta discusión co capitán do barco. Convencido de que a nave non resistiría a viaxe —de feito, afundiríase pouco despois—, esixiu ser desembarcado nunha illa do arquipélago Juan Fernández, fronte ás costas de Chile. O que semellaba unha decisión racional converteuse axiña nunha condena á soidade.

A illa —entón coñecida como Máis á Terra— era un territorio abrupto, azoutado polos ventos e cuberto de vexetación salvaxe. Alexander Selkirk quedou alí co posto: un mosquete, pólvora, algunhas ferramentas, unha Biblia e a súa maña. Durante catro anos e catro meses viviu completamente só, afastado de calquera ruta marítima habitual.

Aprendeu a cazar cabras, a confeccionar roupa coas súas peles e a construír refuxios rudimentarios. Para non perder a cordura, lía a Biblia en voz alta e cantaba salmos. Tamén domesticou gatos para protexerse das ratas, unha escena que semella saída directamente dunha novela de aventuras.

En 1709, hai hoxe exactamente 317 anos, foi rescatado por unha expedición inglesa comandada por Woodes Rogers. Ó volver á civilización, Selkirk sorprendeu a todos pola súa fortaleza física, aínda que a súa readaptación social foi lenta e difícil. A experiencia do illamento marcárao para sempre.

A historia espallouse axiña por Inglaterra e chegou ós oídos de Daniel Defoe, xornalista e escritor atento a relatos con grande potencial narrativo. Aínda que “Robinson Crusoe” non é unha biografía de Selkirk, comparte con ela o seu núcleo esencial: a loita do ser humano por sobrevivir en soidade, apoiado unicamente na razón, na fe e na vontade. Alexander Selkirk morreu o 13 de decembro de 1721, ironicamente no mar, vítima dunha enfermidade.

Finca Fierro. Barbadás. Sábado, 31 de xaneiro de 2026

A RACHADELA DA GAIOLA

Vísteme amodiño, que teño présa. É un dicir. Nunca andei apurado. Vou pouco a pouco, paso a paso polas carreiras da infancia y polas airas do lecer, do pasamento. Cando subo á copa dos carballos solto o berro que levo dentro e deixo que se espalle polas valgadas da nostalxia ou polos outeiros da soidade. Correr en esporranchas e en silencio polos montes da contorna é como notar a rachadela da gaiola na que estaba preso.

Vivo a liberdade ouleando cara ós catro puntos cardinais e sentindo que o eco deses ouleos son pensamentos que veñan e van polos regos da conciencia. Regos dereitos nos que semento sensacións para recoller verdades no tempo das colleitas. Sempre se dixo que cada quen recolle o que sementa.

Deixo de pasmonear sobre as fantasías que debuxo na miña cabeza. Sei que ningunha é real, aínda que a esperanza é ese sentimento que nos fai crer que algo desexado pode chegar a realizarse. E se non se cumpre, se no se executa, vólvense sementar os latexos para que estoupen por todos os regos do eido.

Berro. Ouleo. Silencio. Baleiro. Semente. Colleita. Que nada fique aprisionado na almofada dos soños; que todo rebente sobre as cornixas do universo, ese espazo inmenso onde todo é, onde todo se expande, se afasta e se transforma, e no que o silencio reina como suprema forma do entendemento. Quizais non saiba se teño sentido nin se a miña intelixencia é comprensíbel para outros, pero si sei isto: vístome á présa para non chegar tarde ó único lugar que importa, aquel no que a calma e a pachorra aniñan no peito e me permiten seguir sendo libre.

Finca Fierro. Barbadás. Venres, 30 de xaneiro de 2026

EN BUSCA E CAPTURA

Polas horas do mediodía do 8 de xaneiro de 1907 o sol aínda asomaba con pouca forza sobre o outeiro de Brandín, mais a suficiente para espertar con brillo as flores dos toxos. A xeada, caída con intensidade de madrugada, seguía sendo visible nas sombras das formacións orográficas. É posible que aquel día chovese e que as crónicas non o recollesen; con todo cabe supoñer unha xornada climatolóxica benigna, xa que nos primeiros días de xaneiro adoitan imperar máis as xeadas ca as chuvias.

O que si salientaron as crónicas, poucos días despois, foi o edicto do xuíz de instrución de Allariz, don Juan Cereijo Alonso, no que ordenaba a busca e captura de Domingo Antonio Fernández Rivas, de 32 anos de idade, fillo de Manuel e Benita, casado, labrego, natural e veciño de Brandín, concello de Baños de Molgas.

A causa era a comisión dun homicidio, concedéndoselle un prazo de dez días, contados desde a inserción da comunicación no Boletín Oficial da Provincia e na Gaceta de Madrid —antecesora do actual BOE, do Boletín Oficial do Estado—, para que se presentase nas dependencias xudiciais e procedese ó seu ingreso en prisión. De non facelo, sería declarado en rebeldía, co conseguinte agravamento da súa situación procesual.

Para facilitar a súa busca e captura —nun tempo no que a fotografía aínda non era habitual—, a descrición física do procesado, de Domingo Antonio, resultaba minuciosa: estatura regular, pelo e ollos negros, barba rubia e afeitada, fronte ancha, nariz e boca grandes, bo color. Vestía chaqueta e chaleco de pano negros, pantalón de pana cor cinsa, camisa de flanela, sombreiro negro e borceguíns de becerro da mesma cor, e empregaba unha manta a cadros de cor café. Mellor ca unha fotografía!

Cafetaría La Carabela. A Valenzá. Mércores, 28 de xaneiro de 2026