A SOIDADE DA FERVENZA DO GORGUA

Transcorridas xa corenta e oito horas exactas dunha nova andaina chitoliana, aínda sigo abraiado pola ousadía, o atrevemento e a afouteza da aventura. E non por perigosa, nin por longa, nin sequera por dificultosa, senón por... por solitaria, si. E, aínda que pareza incrible, tamén por silenciosa, malia o continuo bruído do río Gorgua.

No momento en que percorrín a fervenza do río Gorgua non sentín outra cousa que calma; non vin outra cousa que beleza, nin pensei na súa suposta “perigosidade”. É agora cando caio na conta da animalada, da auténtica burrada que cometín: completamente só, por un pequeno carreiro perdido nunha carballeira espesa, sen unha alma en todo o percorrido. Só, só, só. Mesmo, máis tarde, unha veciña de Padrenda amosou o seu asombro ó saber que me metera só por aquel monte, por aquela fraga.

Porén, a realidade foi —é segue sendo— a dunha fervenza marabillosa, espectacular precisamente polo río tan encaixado e polo bosque pechado: nin un maldito claro, nin un descampado. Tan só o continuo murmurio, o ruxerruxe das augas rápidas rachando ese silencio, esa soidade. Pequenas cascadas cada pouco, presas aquí e acolá, vairas cada cinco ou dez metros, restos de muíños e escaleiras de pedra que facían máis levadías as subidas. Musgo. Musgo por todas partes. Todo cuberto de musgo.

Hai que repetir a experiencia, pero desta volta acompañado. Esa fervenza merece a pena facela completa. Aínda que, iso si, cunha pequena indicación: que o concello de Padrenda a sinalice un pouco mellor, polo menos no punto onde adoita comezar o percorrido, en Freáns, xusto nunha área recreativa situada no lado de abaixo da ponte que cruza o río Gorgua. Por que despois, iso si, o carreiro xa non ten perda ningunha.

Cafetaría La Carabela. A Valenzá. Sábado, 16 de maio de 2026

O LÍDER INCA QUE ESPAÑA QUIXO BORRAR

No corazón dos Andes, cando o século XVIII chegaba ó seu fin, ergueuse unha voz que fixo tremer o poder colonial español en América. Esa voz pertencía a Túpac Amaru II, descendente da antiga nobreza incaica e herdeiro simbólico da memoria do último emperador de Vilcabamba executado polos españois dous séculos antes.

Túpac Amaru II non foi un aventureiro nin un bandoleiro, como o retrataron durante moito tempo os cronistas da coroa. Foi un home culto, comerciante, cacique de Tungasuca e coñecedor das leis do imperio español. Durante anos intentou reclamar reformas para aliviar a explotación dos pobos indíxenas: os abusos da mita (traballo obrigatorio), os impostos insoportables e a violencia dos corrixidores. Mais Madrid estaba demasiado lonxe dos Andes, e os seus representantes demasiado cegos pola cobiza.

En novembro de 1780 iniciou a gran rebelión. Capturou e executou o corrixidor Antonio de Arriaga, símbolo da opresión colonial, e chamou á insurrección de indíxenas, mestizos e crioulos. O movemento espallouse rapidamente polo sur do Perú e Bolivia. Milleiros de homes e mulleres vían nel non só un rebelde, senón a esperanza dun mundo distinto, máis xusto e menos humillante.

As autoridades españolas reaccionaron con brutalidade. O medo a unha gran revolta indíxena levou á coroa a organizar unha represión exemplar. Tras meses de combates, traizóns e persecucións, Túpac Amaru II foi capturado xunto á súa familia.

O 18 de maio de 1871, na praza de Cuzco, produciuse unha das escenas máis atroces da historia colonial americana. Primeiro obrigárono a presenciar a tortura e morte da súa muller. Despois executaron os seus fillos e colaboradores máis próximos. Querían destruílo física e moralmente diante do seu pobo.

Finalmente chegou a súa quenda. Intentaron despezalo atando os seus brazos e pernas a catro cabalos que tiraban en direccións opostas. Mais o corpo resistía. Os cronistas contan que os cabalos non lograban escangallar aquel home derrotado pero aínda desafiante. Entón os verdugos decidiron decapitalo e rematar a desfeita manualmente. As partes do seu corpo enviáronse a distintas vilas como advertencia para quen soñase con rebelarse contra o dominio español.

A discusión actual sobre a conquista e colonización de América adoita dividirse entre quen fala de descubrimento e quen fala de exterminio. Figuras como Túpac Amaru II lembran que a historia real é máis fonda e máis dolorosa. Porque 245 anos despois desa atrocidade, segue viva a pregunta que percorre os Andes desde aquela mañá: canto sangue custou construír o imperio español en América?

Finca Fierro. Barbadás. Sábado, 16 de maio de 2026

A GUERRA QUE NON SOUBEN ESCOITAR

Sento na terraza do café despois de vir lendo polo paseo do río dos Muíños. Sento para tomar café e para escribir algo. Escribo sobre a guerra do pai de Julio Llamazares, que tamén é, dalgún xeito, a guerra do meu pai.

“Como sucede sempre, cando meu pai me contaba estas historias —sobre a Guerra Civil española— eu non lle facía moito caso e agora arrepíntome diso”, di o autor no seu libro “El viaje de mi padre”. Exactamente o que me pasou e me pasa a min: non lle prestaba demasiada atención ó meu pai e agora daría un mundo por saber máis.

Penso que este libro me descubrirá aquilo ó que eu lle fixen oídos xordos cando meu pai falaba da contenda. Dáse, ademais, a coincidencia de que o meu proxenitor andou, máis ou menos, polos mesmos lugares ca o pai de Llamazares: Teruel, o Ebro e o Levante español. Agora mesmo dáseme por pensar que mesmo puideron coincidir en algún momento os nosos pais.

Do meu pai sei con certeza dúas anécdotas, dous momentos nos que o pasou realmente mal na fronte: unha vez en que se perdeu na néboa e acabou topando co inimigo —Llamazares fala no seu libro de moita néboa e de moitísimo frío—, e outra na que lle ofreceu un carneiro á virxe dos Milagres se conseguía non cruzar un río (o Ebro?) no que estaban a liquidar cada soldado que tentaba atravesalo a nado. Xusto cando lle tocaba cruzar ó soldado que estaba diante del, chegou a contraorde: o río cruzaríase por outro lado.

Os pobos que nomea Julio Llamazares son pobos que tamén nomeaba meu pai, pero ós que eu daquela non lles daba importancia. Agora arrepíntome; menos mal que o libro me axuda a imaxinar.

Café Brétema. A Valenzá. Mércores, 13 de maio de 2026

OS BERROS DE ORÍSIDO SOMOZA

Orísido Somoza rebentou o silencio cun berro. Cando quería, berraba moito; e cando se cansaba de berrar, ouleaba coma os lobos. Orísido Somoza era medio lobo.

Parírao a súa nai na ladeira dun outeiro de Sudalomba, en Baños de Molgas, porque non tivera tempo de chegar á casa. Cinco minutos antes aínda lle axudaba ó seu home a cargar o carro de toxos que rozaran detrás da lomba.

Orísido Somoza naceu berrando. Todos nacemos berrando, pero os seus berros tiñan unha tonalidade especial: eran secos e estridentes, eran berros de animal. Talvez iso foi o que o arrastrou ós ouleos.

Onde máis berraba Orísido Somoza era nos cumios dos palleiros que enchían as airas da vila. Agora, como xa non hai palleiros —nin airas, que hoxe seica son prazas—, oulea desde os outeiros, coma os lobos. E, para non perder a costume dos berros, sobe de cando en vez ó campanario da igrexa e, desde alí, rebenta varias veces o silencio.

Máis dunha vez, o primeiro berro asusta ó persoal, ós veciños. Co segundo, como xa saben de quen vén, amosan unha total indiferenza, aínda que, no fondo, compadécense un pouco del. Saben como naceu, coñecen o seu entorno familiar e tamén a súa capacidade mental: unha capacidade máis que normal, pero que el intenta minguar ou esaxerar para que o deixen en paz. Sempre foi esquivo e solitario. Mesmo semella máis amigo dos lobos ca das persoas. Talvez o sexa con toda a razón do mundo.

Xusto, agora mesmo, segue a rebentar o silencio cun berro.

Cafetaría La Carabela. A Valenzá. Luns, 11 de maio de 2026

Foto: Igrexa de Baños de Molgas.

A VERGONZA DOS PAXAROS

O pardal aterra no respaldo da cadeira. Non tarda en emprender de novo o voo. Os pardais de agora non teñen vergonza ningunha. Nin as pombas. Na miña época de rapaz non se nos achegaban nin a trinta metros. Por medo. Porque sabían que podían recibir un cantazo. Na miña época de rapaz non eramos brutos; simplemente eramos así, a sociedade era así. Agora denúnciante por acantazar algún paxaro. Menos mal que xa nin hai pedras para lles tirar. Nas cidades, digo. Mesmo en moitas vilas. Agora apodéranse de nós o asfalto e o cemento. Non queda un maldito coio.

Agora somos grandes defensores dos animais... e levámolos presos con cadeas e correas. Antes poida que lles zoupásemos un pouco —a nós os pais tamén nos mallaban, e aquí estamos—, pero eran libres: os gatos andaban á xaneira e os cans botaban días sen volver á casa; andaban de cans, nunca mellor dito. Agora, a uns e a outros, capámolos, castrámolos —animalada peor ca unha patada no cu—, porque así nos resulta máis cómodo. O desexo e o gozo dos animais, que vaian para o carallo. O que conta é a comodidade do gran defensor dos animais.

Agora as que están, non na cadeira senón na propia mesa da terraza, facendo das súas, son dúas pombas, que aínda teñen menos vergonza ca os pardais. Non é a primeira vez que algunha aterra na miña propia mesa. Non teñen vergonza nin medo. Eu nin me atrevo a espantalas, non vaia ser o demo que me chamen a atención. Antes, a isto, diciámoslle: que nos dean o recado. Os tempos cambiaron: para os animais, para as persoas e mesmo para os ditos e as expresións. Ás veces sería bo que a vida quedase un pouco estancada.

Cafetaría La Carabela. A Valenzá. Domingo, 10 de maio de 2026

MODIFICAR E MESTURAR

Modifiquei a estrutura dunha xesta centenaria coa dun piorno groso; o resultado foi un codeso con signos de esgotamento, co tronco practicamente seco. Non se poden mesturar os elementos. Despois pasa o que pasa.

Non podes mesturar ese Tarzán selvático co Jason Bourne urbano, nin o Celta co Deportivo, nin a Pitediña con Entreloríos, aínda que estean a un bico de camiño.

Modificar e mesturar é perigoso. Pode xurdir un Frankenstein, un Hyde, un Darth Vader, un Hannibal Lecter chuchando a esencia de Jodie Foster, un Joker deixando en ridículo a todo un Batman, un Norman Bates, un Terminator que, grazas ó éxito, escapou do papel de antagonista, ou un coronel Kurtz que converteu a loucura en poesía.

Modificar é cambiar o aspecto ou a forma de algo, dalgunha cousa sen alterar a súa natureza nin a súa esencia. Mesturar é xuntar varias cousas distintas formando un todo ou un conxunto desordenado, así como facer que alguén participe en algo que pode traer problemas.

Modifiquei a estrutura dunha camisa de algodón coa dun abrigo de la dos tempos da posguerra e, ó metelos na lavadora, saíume unha chaqueta de pana de cando Xesucristo cargaba coa cruz ó lombo camiño do monte Calvario; ou da crucifixión, que vén sendo o mesmo.

Mesturei noces con cebolas, desexos con nugallas, bichos con persoas, garavanzos con leitugas, toxos con sementes, dentes de allo con peles de cordeiro, e saíu unha potaxe que nin Tarzán sería quen de comer.

Modificar e mesturar é perigoso.

Cafetaría La Carabela. A Valenzá. Venres, 8 de maio de 2026

Foto: A Pitediña (Baños de Molgas - Ourense)

O PRIMEIRO EXPRESO MADRID-OURENSE

O 9 de maio de 1957 (fixo o sábado 69 anos) quedou gravado na memoria ferroviaria de Galicia como unha data histórica. Aquel día, ás 5.45 da mañá, chegaba á estación de Ourense o primeiro tren expreso procedente de Madrid pola nova liña de Zamora, unha infraestrutura chamada a mudar para sempre as comunicacións entre Galicia e a Meseta. A prensa galega deu conta do acontecemento con entusiasmo, consciente de que se trataba dun paso decisivo nun proxecto agardado durante décadas.

O convoi realizaba unha viaxe de ensaio, pois a inauguración oficial da liña férrea Zamora-Ourense non tería lugar ata o 1 de xullo dese mesmo ano. A apertura da conexión supuxo un fito para o desenvolvemento económico e social de Galicia, ó reducir tempos de viaxe e facilitar o transporte de persoas e mercadorías entre o interior peninsular e as cidades galegas.

A composición do tren de probas resultaba especialmente rechamante. Estaba formada por dúas locomotoras de fuel óleo e nove vagóns nos que viaxaban enxeñeiros, inspectores e diversos responsables técnicos da Renfe. O peso total alcanzaba as 410 toneladas, moi por enriba das 350 previstas habitualmente para os servizos expresos da época. Esa circunstancia obrigou a empregar dúas máquinas para garantir a seguridade e o bo funcionamento do percorrido.

A viaxe non estivo exenta de dificultades. Antes de chegar á estación da Gudiña, o tren tivo que deter a marcha debido ó desprendemento dunha trincheira sobre a vía. Por sorte, os traballos de limpeza realizáronse con rapidez e o tráfico puido restablecerse axiña, permitindo continuar a marcha cara a Ourense sen maiores incidencias.

A expectación popular foi enorme ó longo de todo o traxecto. En moitas localidades, os veciños achegáronse ás vías para contemplar o paso do primeiro expreso procedente de Madrid. Especialmente emotivo resultou o recibimento en Baños de Molgas, onde tanto á ida como á volta os habitantes saudaron o tren con foguetes, aplausos e grandes mostras de alegría. A chegada do ferrocarril simbolizaba progreso, modernidade e a esperanza dun maior achegamento ó balneario da vila, rico polas propiedades curativas das súas augas termais.

Xa pola noite, ás 22.45, o convoi emprendeu a viaxe de regreso cara á capital española. Apenas dous meses despois, o 1 de xullo de 1957, a liña sería inaugurada oficialmente polo Excelentísimo en Puebla de Sanabria.

Finca Fierro. Barbadás. Sábado, 9 de maio de 2026

Fotos: Estación de Baños de Molgas e Franco ó seu paso por Baños de Molgas.