OS NENOS HEROES DE CHAPULTEPEC

Era a mañá do 13 de setembro de 1847 (fixo onte 179 anos) e a Cidade de México vivía momentos de grande preocupación. As tropas estadounidenses avanzaban cara á capital despois de varias vitorias no territorio mexicano. No alto do outeiro de Chapultepec erguíase o castelo, que daquela era tamén un colexio militar. Alí estudaban varios mozos cadetes que soñaban con converterse algún día en soldados. Entre eles estaban Juan de la Barrera, Juan Escutia, Francisco Márquez, Agustín Melgar, Vicente Suárez e Fernando Montes de Oca. Eran moi novos, pero sabían que o seu país estaba en perigo.

Desde as murallas podían ver como o exército inimigo se achegaba lentamente. O ruído dos canóns facíase cada vez máis forte e o medo comezaba a apoderarse dos defensores. Os oficiais ordenaron que os cadetes abandonasen o castelo para poñerse a salvo, pero aqueles mozos decidiron quedar e loitar xunto ós soldados mexicanos. A batalla foi dura e as tropas estadounidenses atacaron Chapultepec con gran forza, mentres os defensores resistían como podían.

Os cadetes disparaban desde as posicións que conseguían ocupar e axudaban ós soldados feridos. Porén, o inimigo era numeroso e, pouco a pouco, as defensas mexicanas foron cedendo. Un tras outro, os mozos cadetes caeron durante o combate. Algúns morreron defendendo as murallas e outros perderon a vida cando intentaban impedir o avance das tropas ianquis. A situación parecía perdida e o castelo estaba piques de caer en mans do inimigo.

A lenda conta que Juan Escutia, ó ver que os estadounidenses estaban a piques de apoderarse da bandeira mexicana, envolveuse nela e lanzouse desde o alto do castelo para evitar que fose capturada. Así, segundo a tradición, preferiu morrer antes que permitir que a bandeira caese en mans dos invasores. Os seis cadetes quedaron para sempre unidos a aquela batalla e pasaron á historia co nome de “Nenos Heroes de Chapultepec”.

Co paso dos anos, a súa historia converteuse nun símbolo de valor, sacrificio e amor á patria. A batalla de Chapultepec foi unha derrota militar para México, pero a memoria daqueles mozos mantívose viva. Cando hoxe se lembran os seus nomes, non só se recorda unha guerra, senón tamén a decisión duns cadetes que, malia a súa mocidade e o perigo que os rodeaba, decidiron permanecer xunto ós seus compañeiros e defender o seu país ata o final.

Finca Fierro. Barbadás. Sábado, 12 de setembro de 2026

DAS CANADAS Á LATA DAS SARDIÑAS

Nunha conversa por guasap, alguén me mandou saúdos a canadas. Era a primeira vez que lía ese vocábulo. Tiña lido ou oído —cando se mandan bicos, saúdos ou abrazos— a esgalla, a barullo, a carradas, a darlle cun pau ou un sacho, a embute, á envorca, a varrer..., pero nunca a canadas.

Como me gusta saber, axiña botei man do dicionario da RAG e... Canada: “Recipiente, polo xeral de latón, utilizado para muxir as vacas”. Canado: “Medida de capacidade para líquidos, principalmente viño e leite, que varía, segundo as zonas de Galicia, entre catro e oito litros”.

Meu pai, para munguir as vacas, usaba unha lata das sardiñas dun quilo —ou unha cunca grande— que, cada vez que ma cedía para que eu a baleirase no cubo, sempre lle botaba un trago. Beber aquel leite quentiño, acabado de munguir, era gloria bendita.

Naqueles tempos, a lata de sardiñas era de tanta utilidade como, por exemplo, o propio burro, que, o pobre, apandaba con todo. Coa lata das sardiñas sacabamos a calda do pote, levabámoslle o millo degrañado ás pitas, colliamos auga, colliamos fariña ou centeo para botalo á saqueta, e tantas e tantas cousas.

A canadas. Unha vez máis, demóstrase que a variedade da nosa lingua é realmente espectacular. Se a lingua castelá é rica, a galega penso que aínda o é máis. Que nun territorio tan pequeno existan dez, vinte vocábulos para dicir o mesmo é digno de gabanza. É máis, ó mellor nun simple quilómetro á redonda xa hai variedade en certas palabras.

Rematado o espazo, aproveito para mandar saudiños a canadas para todos.

Café Brétema. A Valenzá. Venres, 11 de setembro de 2026

ONDE A PEDRA DESAFÍA A GRAVIDADE

Aínda non hai un mes que o meu fillo Xoel e eu fixemos unha serie de andainas das que fun falando, pero resulta que se me escapaba unha: a que realizamos o 22 de agosto pola parroquia de Moura, pertencente ó concello de Nogueira de Ramuín, e que se coñece como a Ruta Granítica de Moura.

Xoel xa a realizara cuns amigos e comentárame que lle gustara. Eu —como me apunto a todo con tal de saír da casa e coñecer novos lugares—, non o pensei dúas veces e para alá nos encamiñamos.

É unha ruta circular de sete quilómetros e pico que iniciamos desde o miradoiro Bambán do Solpor. Ó ser circular, había, claro, dúas opcións: pola esquerda ou pola dereita. Se colliamos pola esquerda, tocaríanos ó final unha impresionante subida, mentres que, se optabamos pola dereita, teríamos unha pronunciada baixada nada máis comezar. Como din que para abaixo todos os santos axudan, optamos por esta alternativa.

E creo que fixemos ben, pois non tardamos en darnos conta de que, se fose subida, seguro que os músculos nos ían rifar. Cada pouco faciamos pequenas paradiñas para contemplar a paisaxe. Porque esta, ante as vistas que se abrían —con boa parte do canón do río Sil e o espectáculo da visión do mosteiro de San Estevo—, era como para enxalzala, gabala e admirala.

Porén, o máis bonito, o máis impresionante, aínda estaba por chegar: os penedos, as rochas e as pedras que pouco a pouco fomos atopando cara ó final do percorrido. Formacións graníticas de gran volume que me deixaron abraiado. Principalmente, o Penedo do Rufino e a Pedra Longa. Esta última é de fantasía: érguese verticalmente desde o chan ata unha altura de máis de sete metros, desafiando por completo a gravidade.

Asombrosa a pedra. Impresionante a ruta.

Finca Fierro. Barbadás. Venres, 11 de setembro de 2026

O RECUNCHO DAS PALABRAS

Que dis? Eu non digo nada. Estou calado. A miña mamá díxome sempre que en boca cerrada non entran moscas. E eu fixen caso. Levo sesenta e pico anos sen abrir a boca. Nin para dicir bo día. Nin para dicir vai calor. Nin sequera para dicir que non. Aliméntome polas fosas nasais. Teño unha sonda especial que non me molesta nada ó metela. Despois non explico como fago, porque é certo que se producen uns ruídos estraños que non causan boa sensación.

Moitos din que falar é bonito. Pero eu, polo si ou polo non, non abro a boca. Teño medo a esbardallar, a baduar, a laretar. Teño medo que a lingua vaia por libre e solte o que non debe. Porque, se digo o que me di o cerebro, ou a mente, ou a cabeza, mesmo penso que pode sentar mal. Mellor estar calado. E, para calar, non se pode abrir a boca.

Que como me comunico? Non o ves? Por medio da escritura. Para poñer os pensamentos nun papel, adoito pensalo antes; de aí que, por medio da escritura, non latrique tanto. Teño tempo. Tempo para mirar a palabra, darlle a volta, probala na boca sen abrir a boca. Para saber se vai facer ben ou mal, se vai mancar ou non. Porque hai palabras que mancan e hai palabras que doen.

Se tivese que falar, non tería ese control. Nin dominio. A palabra sairía disparada antes de que eu puidese agarrala. Cuspiría ó momento o pensamento que escapase do recanto onde están agochadas as palabras.

Hai que sinalar que o cerebro, a mente, a cabeza teñen coma recantos, coma celas, coma caixóns, coma recunchos nos que cada un almacena o que lle corresponda. E, como no recuncho das palabras hainas boas e malas, mellor non falar para non ceibar as malas. Porque estas, aínda que non se queira, son lagarteiras, pillabanas, escorregadizas, e axiña se mesturan coas boas e, claro, arman as do demo e a mona. Mellor estar calados.

A miña mamá xa o dicía: en boca cerrada non entran moscas.

Cafetaría Alumbre. A Valenzá. Mércores, 9 de setembro de 2026

UNHA ANDAINA POR TRADICIÓN

Hai andainas que se realizan por diversión, por fermosas, por saúde, por obriga, pola distancia... Hai, porén, outras que se fan por tradición. Por tradición doutros, neste caso, xa que eu, a que vou contar, nunca a fixera. E iso que si me pasara polo pensamento moitas veces, durante anos, practicamente toda a vida, desde que vin que a xente peregrinaba a pé desde Ourense ata o santuario dos Milagres.

Cando vivía en Baños de Molgas, todos os anos ía ós Milagres andando e aproveitaba incluso para ir lendo. Cando me trasladei a Ourense —e tamén para os arredores—, dicíame que xa fora moitas veces andando ata aquel lugar, e aí quedaba o asunto.

Días atrás, un dos meus fillos comentoume a posibilidade de ir andando ós Milagres. Aceptei no momento, pero pensando que se refería á ir de noite, como adoita facer a maioría da xente, quizais por ofrecemento á Santiña. De noite, seica, tería que durmir.

O sábado, día 5, en plenas Novenas, erguémonos ás cinco e media da madrugada para saír, por fin, media hora máis tarde. Fomos polos lugares que eu mellor coñecía, por onde se circulaba habitualmente en coche desde Baños de Molgas a Ourense, antes de que arranxasen a estrada que vai a Maceda por Paderne de Allariz.

Desde a Finca Fierro, en Barbadás, seguimos por Marcelo Macías, a Avenida de Zamora, O Cumial, a estrada de Salgueiros, Guede, Cardoeiro, Sanguñedo, Brandín, Alvite, Baños de Molgas e, finalmente, Os Milagres.

En total, 31,37 quilómetros, a unha velocidade media de 4,79 km/h. Tocamos coas mans a fachada do santuario despois de camiñar durante 6 horas, 32 minutos e 55 segundos.

Existiu canseira? Mentiría se dixese que non. Pero tamén quedou a satisfacción de chegar a un lugar entrañable e cun forte significado para min.

A catro días da arroutada, da camiñada, xa estou preparado para outra.

Finca Fierro. Barbadás. Mércores, 9 de setembro de 2026

SEGUIR ANDANDO

Andei uns cantos pasos e seguín andando. Se deixo de botar un pé detrás do outro, deixo de andar. E non podo quedar quieto. Teño que chegar. A onde? Aínda non sei. O que si sei é que a algún lugar chegarei: mesmo ata o infinito. Ó infinito tamén se chega. Buzz Lightyear chegou. Incluso foi máis alá. “Deica o infinito e máis alá”, era a súa ladaíña.

Porén, hoxe non me apetece chegar ata o infinito. Acabo de apousentar as nádegas nunha cadeira, diante dunha mesa, na terraza dun café, baixo unha calor sufocante. É deses días nos que o sol non brilla, pero a sufocación afoga. O reloxo marca 32 graos. Mente coma un troiteiro! Hai polo menos cerca doutros tantos.

E tan só a certos paspáns se lles ocorre sentar na terraza e poñerse a escribir cando dentro da cafetaría teñen o aire acondicionado. Pero os heroes teñen que estar para as duras e para as maduras. Nas duras hai que aguantar. Nas maduras é algo normal.

Deixei de andar e non noto nada. Refírome á canseira. Así, sentado, non me canso. É case un descubrimento que me fai abondo feliz. Porque, como case sempre estou andando, chega un momento en que si me canso. Só un pouco, se digo a verdade. Estou tan acostumado a andar que, cando non ando, síntome raro.

Agora mesmo non o noto moito porque estou poñendo os puntos sobre os is. E mentres me entreteño con isto, non penso no efecto nin nas consecuencias de deixar de andar. Iso si, e por se acaso, antes de notar esa rareza, vou andar de novo uns cantos pasos máis para, logo destes, seguir andando.

Café Brétema. A Valenzá. Venres, 4 de setembro de 2026

DOUS DÍAS AGARDADOS

Comentaba a semana pasada —cando falei neste mesmo espazo sobre os días importantes das novenas dos Milagres— que, para describir ben o Rosario das Antorchas e O Día 8, precisaría polo menos outro Recuncho Hebdomadario. E remataba dicindo: “Se cadra, o do ano que vén”.

Pois non: xa é o de hoxe. Porque hoxe dáse a coincidencia de que é día 7, Rosario das Antorchas, e mañá é O Día 8. Aínda que tamén é certo que estiven nun alustro, nun chiscar de ollos, de optar pola andaina que realicei precisamente ós Milagres, desde a Finca Fierro, en Barbadás, antonte. No último momento díxenme que tal andaina iría mellor nun Pingas de Orballo.

Quizais a fama do Rosario das Antorchas a leve a fermosura do espectáculo das velas acendidas na noite pecha do Medo e, por suposto, a exhibición final dos fogos de artificio que, agora, ó seren de cores, aínda estenden e propagan máis ese espectáculo.

Mais, quitando esa fama e retrotraéndome á infancia, o Rosario das Antorchas pódese dicir que xa nos empezaba pola tarde, por aquela ansia de recoller axiña as vacas do monte, porque había que cear e prepararse para ir ó rosario. Os nervios consumíannos por se os pais nos mandaban facer cousas e máis cousas. Nós o que queriamos era coller o camiño do Medo, ir andando eses tres quilómetros e algo, ás escuras ou, como moito, cun chisqueiro amosando o camiño, e gastar bromas ante un suposto medo a que aparecese algo na noite pecha.

Tamén, quitando o significado relixioso do Día 8, este era un día que desexabamos desde meses atrás. Antes de existir isto dos festivos locais, en Baños de Molgas colliamos pola man ese día como festivo. Os preparativos do día anterior, ou de días antes, para xantar despois da misa principal pola contorna do santuario, á sombra dos piñeiros, eran de película: nervios pola proximidade do día, nervios pola comida, nervios pola vestimenta, nervios para encher as alforxas do burro...

Con respecto á comida, nunca esquecerei o desexo de que chegase axiña tal momento. Creo que era unha das dúas únicas veces —a outra era no Ano Novo— en que podía comer o roscón. A ver, naqueles tempos, todo o que producía un vendíao, e o que había que mercar estaba, por suposto, prohibitivo. O roscón levaba ovos, que tiñamos que deixar de vender —unha gran perda—; azucre, que tiñamos que mercar —non había con que—; e algúns ingredientes máis que, ou se vendían ou non había con que compralos.

Porén, para ese día, o esforzo dos pais era enorme e había un bocado especial para O Día 8.

Finca Fierro. Barbadás. Sábado, 5 de setembro de 2026